Rebels verzet tegen een patroon

Pablo Gargallo – Profeet – Middelheim Museum Antwerpen

De hele hype rond Yuval Harari deed me in mijn pen kruipen. Ja, ik heb ook zijn drie boeken gelezen. Toch bekijk ik wat er gebeurt met wat afstand. Hieronder enkele gedachten als aanzet voor verdere reflectie.

“Alles verandert sneller en sneller.” is een te snelle uitspraak.
Het patroon van het leven op aarde (bv. de door evolutie gestuurde veranderingen, de biologie van levende wezens, de interactiepatronen van de natuur) verloopt traag, al eeuwen aan eenzelfde tempo. Daarentegen, de menselijke maatschappelijke context – en dan vooral de technische en technologische aspecten ervan – verandert sneller en sneller. Daardoor verandert bv. het klimaat in een snel tempo. Voor de natuur zijn de veranderingen van het klimaat echter een gewoon interactiepatroon. De natuur reageert op wat er gebeurt via een bekend intern scenario. Het zal daardoor nog eeuwen duren vooraleer de huidig zichtbare wijzigingen van het klimaat zullen vertragen en stoppen en in een andere richting bewegen. Voor de natuur is dit één doorlopende stroom van aanpassingen. Er zijn geen ‘breuken’. Zich aanpassen aan wat er gebeurt ook al is dat soms plots – zoals bij de inslag van een meteoriet – is de gewone ‘natuurlijke’ beweging.

Is dat bij het gedragpatroon van de mens anders? Verandert de mens zijn gedrag nu sneller dan vroeger? Hoegenaamd niet. De mens past vandaag zijn gedrag aan in hetzelfde tempo als tienduizend jaar geleden. Ja, de omstandigheden wijzigen sneller omwille van de toenemende technische innovaties. Daardoor lijkt het alsof de mens zijn gedrag sneller wijzigt. Echter, het patroon om het gedrag aan te passen aan die techniek is vandaag niet sneller dan vroeger. Het patroon waarmee een jonge generatie haar gedrag aanpast aan nieuwe technische omstandigheden is hetzelfde: nieuwsgierig en snel. Het patroon waarmee een oudere generatie haar gedrag aanpast aan nieuwe technische omstandigheden is hetzelfde: terughoudend en traag. Alleen, er zijn vaker en sneller technische innovaties en dus moet het mechanische ‘gedragsverandering’ vaker worden ingezet. Het patroon van ‘gedragsverandering’ is nog steeds hetzelfde.
Een gevolg daarvan is – zoals steeds in zulke situaties – dat de oudere generatie wordt geconfronteerd met een jonge generatie die het ‘anders’ wil en doet. Het gewone patroon ‘ouderen reageren op jongeren’ moet nu vaker worden ingezet. Vandaag is er een grootouders-generatie die nog bezig is te reageren op hun kinderen, de ouders-generatie, die bezig is te inter-ageren met het gedrag van hun kinderen, de jongeren-generatie. Dat geeft het gevoel dat alles sneller verandert, maar het patroon ‘ouderen reageren op jongeren’ is reeds eeuwen weinig of niet veranderd. De ouders-generatie zit tussen twee tegengestelde dynamieken, tussen het gedrag van hun ouders, de grootouders, en dat van hun kinderen. Opnieuw, deze situatie lijkt anders dan eeuwen terug omwille van de maatschappelijke context. Echter, eeuwen terug deed zich deze situatie ook voor. In sommige culturen was het zelfs zo dat de drie generaties in hetzelfde huis woonden.

Ik ben geen historicus maar het verbaasd me dat een knappe professor geschiedenis, Yuval Harari, niet door heeft dat zijn gedrag vandaag deel is van de geschiedenis die wij samen maken. Zijn populariteit is gewoon deel van eeuwenoud patroon: mensen creëren hun profeten. Door de vragen en lofbetuigingen van duizenden fans laat de historicus zich verleiden om ‘de grootste denker van de eeuw’ te worden. “Ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid.” (1) Hij schets waar alle mensen in alle eeuwen steeds naar hebben verlangd: een Groot Verhaal, een bondig samenhangend beeld van de ganse geschiedenis waarin alle ‘waarom-vragen’ een antwoord krijgen. Tot daar het positieve. Hij laat zich echter verleiden om een oordeel te geven over de actuele situatie. Terecht zegt hij dat hij slechts aangeeft wat er ‘zou kunnen gebeuren’ niet ‘hoe het zeker zal evolueren’ maar vervolgens gaat hij in op het doemscenario.
De geschiedenis leert mij dat er in alle tijden – maar vooral in spannende tijden – twee soorten profeten gecreëerd worden en geliefd zijn: zij die waarschuwen voor de gevaren van de ontwikkelingen en voor het einde van ‘de beschaving’ en zij die de ontwikkelingen prijzen en oproepen om er volop gebruik van te maken. Een concreet voorbeeld: de technologie van de gezichtsherkenning (face recognition) samen met alle andere algoritmes die daar aan worden verbonden. Voor Yuval Harari (2) lopen we gevaar, voor de ondernemer en China evangelist Pascal Coppens (3) is het een zegen voor de consument (4). Dit is een gewoon eeuwenoud patroon.
Wij creëren onze profeten door hun volgers te worden, door hen te prijzen, door hun verhaal door te geven en door ons af te zetten tegen de ‘ valse profeten’.

De drijfveren van menselijk gedrag tonen als honderden eeuwen dezelfde dynamiek, hetzelfde patroon: als mens willen we veiligheid, zekerheid, bezit en invloed (fysiek, emotioneel, relationeel, intellectueel, materieel). Wanneer we dat hebben willen we meer, meer veiligheid, meer zekerheid, meer bezit, meer invloed, meer dan … de anderen. Wanneer we dat hebben bereikt willen we nog meer, nog meer veiligheid, nog meer zekerheid, nog meer bezit, nog meer invloed, nog meer dan … de anderen. Wat ons daar bij steunt is een Verhaal, vooral een Groot Verhaal dat we delen met ‘gelijkgestemden’ en dat ons sterkt als ‘wij zijn anders dan de anderen’: Ons Groot Verhaal met Onze Grote Helden, Onze Grote Profeten en Onze Grote Waarden.
Op een constructieve wijze ingezet leiden de menselijke drijfveren tot nieuwsgierigheid, innovaties, delen met elkaar, groter welzijn voor iedereen, gelijkheid.
Op een negatieve wijze toegepast leiden deze drijfveren tot hebzucht, haat, machtsstrijd, ziekte en grotere ongelijkheid.

Enkele reflecties

Waar het om de menselijk gedragspatronen gaat beoordelen we de actuele situatie niet evenwichtig en correct. We reageren nog steeds als de mens honderden eeuwen geleden.
We creëren nog steeds onze profeten vanuit onze onzekerheden, onze angsten of verwachtingen en zoeken vervolgens bij hen de bevestiging van onze gedachten.
We kunnen leren hoe we wél anders kunnen reageren. Dát kunnen we ook leren uit de lessen die reeds eeuwen worden doorgegeven, namelijk door rebelse denkers die uitdrukkelijk geen profeet wilden zijn. Wanneer ik ver terugblik begon het met denkers als Socrates (Griekenland) en Zhuang Zi (China, de taoïst).
Profeten zijn Gidsen, ze vertellen je wat je moet doen en hoe; ze kennen het juiste gedrag.
Rebelse denkers zijn Pathfinders, ze helpen je je eigen weg te vinden en schrijven geen gedrag voor. (5)


(1) De eerste regels van het boek Prediker uit het Oude Testament
(2) Yuval Noah Harari: How to Survive the 21st Century- Davos 2020 – https://www.youtube.com/watch?v=gG6WnMb9Fho
(3) Zo noemt Pascal Coppens zichzelf
(4) Pascal Coppens: Retail and DIY in China – Keynote in Dublin Pascal Coppens at Global DIY Summit 12/09/2019 – https://www.youtube.com/watch?v=R6nFFLRA4og
(5) Lees meer in het gratis boek: Pathfinder – Samen de juiste weg vinden → Pagina BOEKEN