Acht vragen (17) Hoe zet ik spijt om in een constructieve actie?

De rubriek ‘Acht vragen’ biedt je een Vragenkompas rond een algemeen geformuleerde werkvraag. Het is een voorbeeld welke eerste vragen mogelijk zijn. Herken je de werkvraag? Wat is jouw werkvraag? Deze rubriek geeft dus geen oplossingen of tips hoe jij het moet aanpakken. De tekst ‘Ter inspiratie’ die volgt biedt je enkele korte inspirerende gedachten aan.

Hoe zet ik spijt om in een constructieve actie?

Het Vragenkompas is contextueel, d.w.z. dat bij alle vragen die je kunt stellen de vraag er bovenop luidt: Hoe beïnvloedt de context deze vraag en het antwoord?
Klik op de afbeedling om ze te vergroten of te downloaden.

Ter inspiratie

’Had’ bestaat niet
“Had ik maar … dan”, “Had hij maar … dan”, “Had zij anders gereageerd dan …” In het dagelijks taalgebruik hoor je dit soort uitspraken zeer vaak. Menselijk, begrijpbaar weliswaar, maar geen zinvolle manier van communicatie. Je zet je dan in een wereld die niet bestaat. ‘Had’ bestaat niet! Je kunt op een constructieve manier naar het verleden kijken maar het verleden is niet meer. Het is en blijft terugkijken vanuit het heden, en dat is een verhaal vertellen dat je zelf construeert. Dus de eerste stap is je te realiseren waar je nu staat en hoe groot de afstand is tot dat moment in het verleden. Vervolgens is het goed je ware intentie te voelen. Wat wil je bereiken met het terugblikken? Welke behoefte wil voldoening?
Je kunt je volgende stap enkel zetten van het punt waar je nu staat, niet van de plek dat je zou willen dat je staat.
Wat wél vruchtbaar is, is regelmatig (iedere dag?) even terugblikken, kijken welke lessen je kunt trekken uit wat je de laatste dagen hebt gedaan, welke keuzes je hebt gemaakt en welke effecten je kunt waarnemen. Een leerrijk mens reflecteert vaak en op een lerende manier. (1) Dit is tegengesteld aan een piekerend terugkijken of jezelf zaken verwijten, gevoed door ‘had ik maar’-gedachten.
Wanneer je leerrijk terugblikt kan je daarna het verleden rustiger laten liggen. Je zadelt jezelf dan niet op met schuldgevoelens en verwijten.

Spijt constructief inzetten
“Spijt komt altijd te laat.”, “Nu ja, iedereen maakt fouten.”, “Trek er je lessen uit, het leven gaat immers gewoon verder.”, “Wat voorbij is, is voorbij.”, “Het overkomt de beste.”, … er zijn verschillende gezegden die allemaal de verantwoordelijkheid relativeren of zelfs wegwuiven. Ja, spijt komt te laat maar is helemaal niet overbodig, wel integendeel. Zelfs indien je lessen trekt uit de situatie is eerlijk en gepast je spijt betuigen een eerste stap in een herstellende actie. Wanneer je dit op een open en constructieve manier doet, toon je dat je verantwoordelijkheid neemt voor je gedrag. Let op, je intentie en je non-verbale communicatie bepalen hoe jouw spijtbetuiging klinkt. Dit geldt zeker voor de kortste vorm: “Sorry”.
Waar je spijtbetuiging moet om draaien is de ander en jullie relatie, niet om jou! Laat de ander eerst spreken. Je start daarom beter met een vraag; bv. Wat heeft mijn gedrag bij jou opgeroepen?, Waar heb ik je het het meest geraakt?, Wat heb ik stukgemaakt?
Je kunt ook non-verbaal starten: door een zinvol gebaar; door een passend geschenk aan te bieden; door aanwezig te zijn op een bepaalde plek op een bepaald moment (bv. bij een afscheid); door iets voor de ander te doen; door een kaartje te sturen met enkel een handgeschreven “Sorry” op de achterkant; door zelf een eenvoudige tekening te maken (keep it simple!) en af te geven.
Wat niet werkt is uitgebreid jezelf verontschuldigen en allerlei redenen geven voor je gedrag. Je tracht dan stiekem om er toch mee weg te komen. Wat evenmin werkt, is jezelf als slachtoffer voorstellen van omstandigheden of van je opvoeding; of jezelf misprijzen voor je gedrag. Dat komt zielig over en dan draait het (weer) allemaal om jou.

Ik ben niet verantwoordelijk voor de reactie van de ander, toch?
‘Verantwoordelijkheid nemen’ is niet hetzelfde als ‘schuld op je laden’. (2) Naar jezelf kijken zonder oordeel betekent niet dat je allerlei zaken wegmoffelt of onder het tapijt schuift. Integendeel, zonder oordeel kijken laat je toe om eerlijker, opener, transparanter waar te nemen. Indien je dat doet met een leermaatje of een coach of een professionele ‘hulpverlener’, krijg je wellicht een blik achter nog het volgende gordijn waar je tegenaan kijkt.
Bij de interactie tussen mensen is ieder die betrokken is verantwoordelijk voor het eigen aandeel in de interactie én voor de eigen gevoelens én voor de emotionele uitingen daarvan. (3) Een ander kan nooit verantwoordelijk zijn voor de gevoelens in jou.
Een persoonlijk verhaal. Je weet wat een pedaalemmer is: telkens je op de pedaal trapt, schiet het deksel open. Heb je al eens een propje papier op het deksel gelegd en op de pedaal getrapt? Emotioneel bezit ik zo een pedaaltje en wanneer iemand er op trapt … vliegt mijn emotionele reactie in de lucht. Ik weet best dat ik een pedaal bezit en dat mijn reactie niet in verhouding staat met de trap die zij er op geeft. Ik weet best dat ik verantwoordelijk ben voor mijn emotionele reactie en dat dit aangeleerd of versterkt gedrag is. Ik weet best dat er een interactiesysteem is gegroeid tussen de pedaaltrapper en mij zodat er een moeilijk te verwijderen band bestaat. Zolang ik de fundamentele vragen over mezelf niet aanpak, zal mijn pedaal echter vlot blijven functioneren.
Dus niet: “Zij maakt mij kwaad!” Ook al heeft de ander de verantwoordelijkheid over hoe zij zich gedraagt en kan zij vermoeden dat jij de neiging hebt om met bepaalde emoties te reageren, dan nog ben en blijf jij verantwoordelijk voor je eigen gevoelens en emotionele reacties. Omgekeerd: jij kunt niet verantwoordelijk worden gesteld voor de gevoelens en emotionele reacties van de ander, wel voor jouw aandeel in de interactie. Jij bent wel verantwoordelijk voor hoe jij weer op haar emotionele reacties reageert. Je bent tevens verantwoordelijk voor de reacties van de ander indien jij die had kunnen voorzien, bv. indien je een gelijkaardige ervaring met haar hebt gehad of indien jij haar ‘pedaal’ weet staan of wanneer iemand jou reeds heeft verteld over haar reactiepatroon.
Hier past het verhaal dat ik hoorde van Thich Nhat Hanh. (4)

Aan herstel werk je samen
Een verbinding herstellen is maar mogelijk indien er aan beide kanten de wil is om opnieuw verbonden te zijn. Misschien is het nodig eerst onvruchtbare verbindingen te ‘ontvlechten’. (5) Werken aan vertrouwen zal alleszins nodig zijn. Weet echter dat vertrouwen iets is dat je geeft. Wanneer je voldoende geeft zal je ook krijgen.
Je hoeft de ander niet te kunnen begrijpen om toch een goede verbinding te hebben. Het is wél goed om een heldere verklaring te vinden voor wat jij en de ander doen. Dat helpt om gedragspatronen te zien, die af te leren of om te leren of nieuwe te leren. (6)
‘Verklaren’ is het antwoord op waardoor-vragen als: Hoe kwam dit tot stand? Wat heeft tot deze situatie geleid? Hoe werkt de dynamiek van onze relatie? Welke patroon zit er onder mijn emotionele reacties?
‘Begrijpen’ is het zoeken van een antwoord op een waarom-vraag, als: Welke plaats geef ik onze relatie in mijn leven? Wat is de zin van het aangaan van een verbinding met haar? (7)

———-
(1) Lees meer in Leerrijker worden kán! → Korte teksten
(2) Lees ‘Een begrip is deel van een begrippen-netwerk’ in Talen en taalgebruik → Korte teksten
(3) Over het onderscheid tussen gevoelens en emoties lees je meer in Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(4) Dit is het verhaal zoals ik het me herinner en heb genoteerd en het mij inspireert. Het beeld van de zaden geeft Thich Nhat Hanh ook in Deel twee: Het edele achtvoudig pad van zijn boek ‘Het hart van Boeddha’s leer’, Becht, Haarlem 1999
Thich Nhat Hanh (1926) is een Vietnamese zenmonnik, vredesactivist, dichter en schrijver. Hij heeft een gemeenschap gesticht in Frankrijk: https://plumvillage.org/
(5) Over ‘ontvlechten’, (her)lees het bericht van 30/8/21: De coach die helpt te ‘ontvlechten’
(6) Over ‘afleren’ en ‘omleren’ lees je in Leerrijker worden kán! → Korte teksten
(7) Lees het hoofdstuk ‘Kan je de andere begrijpen’ in de tekst Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
Over het onderscheid tussen een waarom-vraag en een waardoor-vraag lees je meer in De kunst van het vragen → Korte teksten