Vaak klinken volgende uitspraken: “Mannen kunnen niet over hun gevoelens praten.”,  “Vrouwen praten vlot over hun gevoelens.”
Wat vind je van volgende uitspraken: “Vrouwen praten over hun emoties niet over gevoelens.”, “Vrouwen schatten niet empathisch de gevoelens in van mannen wanneer die er niet over praten.”, “Vrouwen stellen niet de juiste vragen aan mannen wanneer ze merken dat er gevoelens spelen bij hen en ze niet er over praten.”
Of wat vind je van kritische uitspraken als: “Praten over gevoelens torpedeert het uitdrukken van gevoelens.”, “Praten over een gedicht doodt het gedicht.”, “Kunst drukt vaak gevoelens uit, over kunst praten is geen kunst beleven.”
Beethoven kon niet praten over zijn gevoelens, maar luister naar het Concerto voor viool en orkest, vooral het ‘gesprek’ in het tweede deel, en ontmoet de kwetsbare man die Beethoven was.
Wil je even ruimte maken om er eens anders, kritisch, naar te kijken? Ben je bereid daarbij geen indeling te maken in ‘mannen zijn zo’ en ‘vrouwen zijn zo’? 

Praten ‘over’

Vooreerst, wat houdt ’praten over’ iets in? Je neemt afstand, je bent dan weg uit de ervaring, uit de beleving, uit het moment, je kijkt er op terug.  Waar je ‘over’ praat is er niet meer; de ervaring, de beleving, de ideeën, de gevoelens, de emoties, de gedachten, niets waarover je praat is nu aanwezig. ‘Over’ iets praten is praten over een herinnering, herinneringen zijn her-inneringen, nieuwe constructies over het verleden.
Praten over gevoelens roepen die gevoelens niet op. Dit zijn illusies die veel mensen hebben: a) wanneer ik praat over mijn gevoelens zijn die aanwezig (neen die zijn er niet meer, je voelt wel iets maar dat zijn nieuwe gevoelens die ook nu weer slechts even duren), b) wanneer ik praat kan ik mijn gevoelens helder weergeven (neen, dat kan je niet, gevoelens hebben meer nodig dan woorden om zich uit te drukken en je druk ze uit op het moment dat ze zich manifesteren, niet daarna).
Praten over gevoelens is een andere werkelijkheid dan het beleven van gevoelens.
Wanneer je ‘praat over’ je gevoelens deel je meestal je emoties, soms je reflecties mee, niet je gevoelens.
Je gevoelens wanneer je praat over gevoelens zijn andere gevoelens dan de gevoelens waarover je praat.

Praat je over gevoelens of over emoties? 

Reeds vele jaren houdt Lisa Feldman-Barrett een pleidooi om ‘gevoelens’ en ‘emoties’ te onderscheiden, het zijn namelijk twee verschillende fenomenen. Bekijk haar Tedtalk You Aren’t at the Mercy of your Emotions: Your Brain Creates Them of haar korte video’s op haar website, zoals Why does our brain make emotions? Of lees haar boek How Emotions are Made: The Secret Life of the Brain (spijtig genoeg niet vertaald in het Nederlands. (Is een vertaling lastig omdat we in het Nederlands de begrippen gevoelens en emoties slordig door elkaar gebruiken? Zou het onderscheid maken een culturele revolutie betekenen?)
• Gevoelens zijn wat je in jezelf waarneemt met diverse zintuigen bij een ervaring, soms vanuit wat je extern waarneemt, soms vanuit een interne waarneming of een gedachte. Je gebruikt veel meer dan vijf zintuigen, je hanteert er tien of twintig. Het hart is ook een zintuig! (2)
Hoog-gevoelig zijn of hoog-sensitief betekent voor mij dat je scherp kunt waarnemen met bepaalde zintuigen, bv. je ruikt de lichaamsgeur van de personen die je passeert op straat en herkent de geur, je proeft subtiele nuances in gerechten of in een glas wijn, je oren horen de kleinste verschillen in toonhoogte of ritme (zoals bv. een violist of een instrumentenbouwer dat kunnen), enz. 

Ik woon op de tweede verdieping, aan de andere kant van de brede straat met bomen is een begraafplaats, mijn kleindochter van vier bouwt met Lego een parcours op het tapijt, de ramen zijn dicht, plots zegt ze “Dat hondje heeft pijn.”, ik ga naar het venster maar zie geen hond in de straat, ik doe een raam open en luister aandachtig, nu hoor ik het ook, aan de andere kant van de begraafplaats (zo’n drie-vierhonderd meter verderop) hoor ik een hondje kermen, mijn kleindochter is gewoon aandachtig verder aan het spelen, ze heeft het geluid vastgesteld en het een plaats gegeven zonder er emotioneel op te reageren.

Sommige mensen hebben door een neurodivergentie een verhoogde gevoeligheid voor specifieke prikkels, bv. erg gevoelig zijn voor drukte, lawaai, chaos, e.d. Zij zijn ook hoog-gevoelig.
• Emoties zijn jouw reacties op wat je voelt bij een ervaring. Emoties maak je zelf, het zijn reacties die je hebt aangeleerd. Lisa Feldman-Barrett legt uit dat je brein emoties creëert om betekenis te geven aan je gewaarwordingen. Het is een ‘recept om te handelen’ zodat je je innerlijke balans kunt houden. Emoties zijn doelgericht, waarbij het uiteindelijke doel is het minimaliseren van onzekerheid en te zorgen voor een evenwichtige staat van homeostase in je lichaam. Emoties zijn intenser, heviger, uitdrukkelijker dan gevoelens.
Het onderscheid tussen gevoelens en emoties lijkt subtiel maar is wel fundamenteel. Alles hangt daarbij af van de woordenrijkdom van je woordentaal en de rijkdom van je andere talen (non-verbale en beeldende).
Hoog-emotioneel zijn betekent dat je snel emotioneel reageert op prikkels. Iemand die hoog-emotioneel is, is op dat moment niet hoog-sensitief, wel integendeel. Hoge emotionaliteit belemmert een scherp waarnemen. Iemand die hoog-emotioneel leeft reageert bliksemsnel op prikkels die anderen of niet hebben waargenomen of wel hebben waargenomen maar er geen extra aandacht aan geven.

Welk ‘zelf’ praat er over gevoelens of emoties?

Daniel Kahneman heeft gewezen op twee systemen die we gebruiken om te beslissen en te handelen. Hij spreekt in dit verband van twee ‘zelven’: een ervarend zelf (experiencing self) en een herinnerend zelf (remembering self). Het blijft meer dan de moeite waard om zijn Ted talk te herbekijken. (1) Je ervarend zelf beleeft de ervaring onbewust. Je ‘communiceert’ onbewust met dit zelf. Reeds enkele seconden na de ervaring start het herinnerend zelf innerlijk een gesprek ‘over’ de ervaring. Het ervarend zelf werkt onafgebroken, het is een ononderbroken dynamiek, het stopt nooit. Het innerlijk gesprek van het herinnerend zelf vormt een verhaal ‘over’ de ervaringen. Herinneringen zijn er vanaf 3 tot 5 seconden na de waarneming!
Er zijn meer dan twee ‘zelven’. Zo kan je naast het ervarend zelf en het herinnerend zelf andere aspecten van je ‘zelf’ onderscheiden die allemaal andere taken voor zich nemen. Wanneer je systemisch kijkt naar je ‘zelf’, is ‘zelf’ een dynamisch systeem waarbinnen duidelijk verschillende aspecten inter-ageren. Je kunt ze onderscheiden maar ze zijn niet te scheiden van het geheel, van dat wat jouw ‘zelf’ uitmaakt. Zo werken er meerdere ‘zelven’ in jouw ‘zelf’.
Het zijn geen afgelijnde stukjes maar aspecten die elkaar nodig hebben en beïnvloeden, en er is evenmin een strikte volgorde waarin ze aan de orde zijn. Vergelijk het met het spelen op een piano: je kunt geen muziek spelen met een enkele toets en het klinkt evenmin muzikaal wanneer je alle toetsen tegelijk zou indrukken en evenmin worden de toetsen een voor een van links naar rechts ingedrukt. Geen twee composities noteren de noten op identiek dezelfde plaats met een identieke aanslag.

Zoals Daniel Kahneman opmerkte werkt je ervarend zelf onbewust, voortdurend. Lisa Feldman-Barrett wijst er op dat bijna gelijktijdig je emotionele zelf zorgt dat je de ‘gepaste’ emoties creëert die je innerlijke wereld in evenwicht houden. Je intuïtieve zelf helpt je om te ‘weten’ zonder bewust te (moeten) weten. Je herinnerend zelf tracht de ervaringen te vatten door die innerlijk te herhalen en op te slaan. Je herkennend zelf helpt je om mensen en ervaringen snel te herkennen. Je expressend zelf heb je nodig om je uit te drukken, om gevoelens en gedachten te ver-talen voor communicatie met jezelf of met anderen. Je verhalend zelf is voortdurend in de weer om alles wat je meemaakt in een verhaal te laten passen en zo te zorgen voor een zinvol geheel.(3) Je reflecterend zelf reageert met vragen en opmerkingen op je eigen ervaringen en gedachten en op die van anderen. Je twijfelend zelf zorgt er voor dat je niet zomaar alles voor ‘waar’ aanneemt, het is kritisch en verwonderend en de basis van een vruchtbaar leerproces. Je handelend zelf doet hét, gaat over tot actie. Je verlangend zelf kijkt naar de toekomst, laat je plannen maken en dromen. Je strevend zelf toont je wil om iets te bereiken, niet straks of later maar nu. Je creatieve zelf geeft een extra dimensie aan alles wat je doet, het helpt je om de wereld buiten het kader te beleven en uit te drukken. Je spelend zelf is eigenlijk een kwaliteit die je bij elk van de andere zelven kunt inzetten, het is een levensstijl die zorgt voor verwondering, genieten, ruimte scheppen.
Al je zelven kunnen zowel constructief als destructief worden ingezet, ten goede of ten kwade, om je met anderen te verbinden of je er van te bevrijden, om te genieten of om agressief te reageren (je strevend zelf wordt dan een strijdend zelf).
Dit lijstje van ‘zelven’ wil niet volledig zijn, eigenlijk wil ik je aanzetten om in jezelf te ontdekken welke acties je nog allemaal herkent in jou, welke er nog spelen in je leven, wat nog bij jouw ‘zelf’ hoort.
Dan blijft tenslotte nog de vraag: Met welk zelf praat je ‘over’ gevoelens? Welk zelf drukt het best je gevoelens uit, hoe, wanneer, welke gevoelens?

Praten ‘over’ gevoelens of ze uitdrukken?

Praten over je gevoelens is niet de beste manier om te communiceren wat je zojuist voelde en welke emotionele reacties er voor jou op volgen. Dat sommigen het geweldig vinden dat ze kunnen praten over hoe ze zich zonet voelden is veeleer een teken dat ze onvoldoende weten hoe hun gevoelens breed en diep te uiten. Wanneer je woordentaal gebruikt om gevoelens uit te drukken is poëzie soms een schitterende weg. De woordentaal is echt te beperkt, zelfs al ben je een talen-kundig acrobaat. In welke talen druk jij het best welke gevoelens uit? 

Het is daarom nauwkeuriger om te zeggen “Hij of zij heeft nog niet geleerd gevoelens te uiten op een manier die de ander op dit moment kan ontvangen.” Het gaat om a) de persoon die gevoelens wil communiceren dient diverse talen te leren ‘spreken’, b) op zo’n manier dat de ander in staat is om de boodschap te kunnen ontvangen, c) daarvoor dient de ander wel de taal waarin de gevoelens worden uitdrukt ook te kennen (wanneer ik me uitdruk in een beeldentaal en de ander kent die niet dan bereiken we elkaar niet).
Niemand kan voelen wat jij voelt, en gevoelens uitdrukken is niet noodzakelijk iets dat vlot gebeurt. Soms is het uitdrukken van je gevoelens voor jezelf, op een manier die jij zelf wel ‘begrijpt’ meer dan voldoende. Bescheidenheid van beide zijde is hier op z’n plaats, we zijn immers beperkte wezens.
Je moet je gevoelens niet te communiceren! Je bent niet verplicht, noch als vrouw noch als man, noch als kind noch als ouder, om voortdurend je gevoelens te delen. Doe beroep op je intuïtieve zelf om te oordelen wat je op welk moment deelt met wie. Soms kan het zelfs gevaarlijk zijn gevoelens te delen en doe je er beter aan te ‘zwijgen’ in alle talen.

De illustratie bij dit bericht heb ik gemaakt op een middag in januari toen ik ‘het’ niet kon ‘zeggen’. Het tekenen was bedoeld om te communiceren met mezelf. Het was een manier om bij mezelf gevoelens en gedachten te onderzoeken. Wanneer ik dit nu aan jou toon zou ik er ‘over’ kunnen praten, het verhaal vertellen van wat voorafging aan het tekenen, wat ik beleefde bij het tekenen, welke reflecties ik maakte toen ik naar het resultaat keek, de reflecties die ik een week later maakte en wat ik zou kunnen meedelen wanneer jij er nu naar kijkt om het voor jou wat ‘begrijpbaar’ te maken, … als ik dat zou willen maar dat wil ik niet, ik vind dit niet zinvol, ik laat jou de ervaring om er naar te kijken er er je eigen gevoelens, gedachten, invulling en ‘verklaring’ bij te hebben.

————

(1) Kahneman, Daniel, Thinking fast and slow, Allen Lane 2011, in het Nederlands vertaald: Ons feilbare denken, Business Contact 2014 – Lees Deel 5 Twee zelven en de Conclusies.  Bekijk de TedTalk met Daniel Kahneman
(2) Meer in de tekst Medeleven Empathie Mededogen
(3) Je leven speelt zich af in verhalen. Lees in: Jouw levensverhaal – Hoe vertel je dat?