Auteursarchief: Francis Gastmans

Woordenwolken (2) Twijfelen

Kom je hier de eerste keer?

Indien het de eerste keer is dat je deze rubriek bezoekt, lees dan eerst de ‘Inleiding’!

Zal ik je even doen twijfelen over het nut van ‘twijfelen’? (1)

Wat is gezonde en wat is ongezonde twijfel? Hoe voelt gezonde twijfel?(2)
Hoe beslis ik wanneer ik twijfel? Of ‘beslis’ ik niet en hou ik het enkel bij een ‘besluit’?(3)
Wat is er nodig om twijfel te doen overgaan in zekerheid?
Wat is de kracht van het ‘niet-weten’? Waarin verschilt ‘niet-weten’ van ‘twijfelen’?
Hoe kunnen begrippen als ‘twijfel’ en ‘zekerheid’ het groepsproces bevorderen dan wel belemmeren?
Hoe kan ik tijdens het twijfelen in mijn ‘eigen kracht’ blijven?
Hoeveel zekerheid heb ik nodig om nu een besluit om te zetten in een beslissing?
Hoe deel ik de ‘kracht van de onzekerheid’?
Welke positieve intentie zit er achter de twijfel van mijn partner?
Wat is er nodig om uit ‘het grote gelijk’ te komen en gezond te twijfelen?
Hoe ga ik om met gevoelens van onzekerheid en twijfel in mijn team?
Hoe neem ik ongezonde twijfel weg?
Op welk punt bereiken we ‘gedragen zekerheid’ zelfs indien er nog twijfels bestaan?
Hoe breng ik mijn klanten op een constructieve manier aan het twijfelen?
Hoe helpt bouwen op intuïtie en mijn buikgevoel?
Waar rust mijn ‘waarheid’ op en mag daar (door anderen) aan worden getwijfeld?
Hoe lang kan of mag ik twijfelen?
Wie twijfelt nooit? Zijn zij die nooit twijfelen in werkelijkheid blind, bv. voor gevaar?
Wat is een mooi verhaal over iemand die twijfelt / twijfelde?
Hoe buig ik het gevoel van onzekerheid in een groep om naar vertrouwen?
Hoe kan ik mijn twijfel delen met mijn team zonder hen onnodig meer te doen twijfelen?
Met welke vraag kan ik mijn twijfel delen als constructief element in onze zoektocht?
Wat is minimaal nodig om tot een gedragen beslissing te komen?
Wat zijn de criteria voor het nemen van een beslissing zonder de minste twijfel?
Hoe overstijg ik angst? Wat doe ik tegen wantrouwen?
Wat kan ik doen om vertrouwen in twijfel zichtbaar te maken? Wanneer heb ik dit ooit gevoeld? Wat ondersteunde dat vertrouwen in twijfel?
Hoe leer ik de ‘kunst van het twijfelen’? Hoe stimuleer ik het leerproces?
Wanneer en hoe weet ik iets met 100% zekerheid?
Hoe kan ik de drang naar 100% zekerheid loslaten?
Van wie verwacht ik het woord of de daad die mijn twijfel opheft en mij zekerheid geeft?
Wat is het ergste dat me kan overkomen wanneer ik twijfel (bij gezonde en bij ongezonde twijfel)?
Wat is het onderscheid tussen een ‘scepticus’ en een ‘eeuwige twijfelaar’?

Jouw woordenwolk

Teken je eigen woordenwolk rond het begrip ‘twijfelen’ en ontdek welk ander woord voor jou beter is in de actuele situatie.
• Neem een concrete situatie voor ogen waarin je sterk je twijfelen voelde.
• Noteer dertig woorden die jij vandaag associeert met het begrip ‘twijfelen’. De eerste tien komen vanzelf, de volgende tien zijn vaak een variatie op de eerste woorden, voor de volgende tien moet je je inspannen en ga je een brug over. Daar moet je zijn.
• Onderlijn dan de drie woorden die de actuele situatie die je voor ogen hebt het beste weergeven.
• Hoe ga je de situatie anders aanpakken wanneer je ze anders benoemt?

Het is goed om eerst jouw woordenwolk te tekenen alvorens mijn woordenwolk te bekijken.
Hier mijn woordenwolk. Klik op de afbeelding. 
Staan er voor jou verrassende woorden bij? Hoe verrassen ze?

Begeleiding bij het tekenen van je woordenwolk

Je kunt steeds op mij beroep doen om je te begeleiden bij het tekenen van je woordenwolk. Ik begeleid zowel individuen als teams. 
Maak een afspraak: francisgastmans@icloud.com

———-

Noten

(1) Dit zijn een aantal vragen die ik sprokkelde tijdens een workshop rond ‘Twijfelen, besluiten en beslissen’ die ik begeleidde.
(2) Over het onderscheid tussen gezonde en ongezonde twijfel lees je meer in het hoofdstuk 6. ‘Leerrijk mét onzekerheid en twijfels’ in de tekst: Leerrijker worden, het kán!(3) Lees de tekst: Besluiten of beslissen?

2012/10/waarden_principes_regels_1-0.pdf

Iedere dag zijn er een aantal bezoekers die op een link hebben geklikt die naar deze file verwijst.
Hoe komt het dat je deze file niet vindt?
Omdat het document van het internet werd genomen.
Ik heb dit document in 2012 gemaakt voor een specifieke training.
In de loop van de volgende maanden kan ik een nieuwe tekst schrijven. Wanneer? Geen prioriteit = geen deadline.
Volg deze website dan kom je het nieuwe bericht tegen.

Je kunt me ook een bericht sturen met dat waar je concreet naar op zoek bent: francisgastmans@icloud.com

Woordenwolken (1) Inleiding + het begrip ‘Conflict’

Inleiding

Het is gewenst (en handig) dat wanneer je communiceert jij en je gesprekspartner dezelfde betekenis geven aan de woorden. Dit is een nuttig en aanvaardbaar uitgangspunt om mee te werken. De werkelijkheid is echter gans anders. De ‘officieel overeengekomen betekenis’ van een woord is een sterke beperking. Die geldt enkel voor het woordenboek. Want je praat nooit woordenboeken-taal, tenzij je een jurist bent.
Een woord is de woordelijke ver-taal-ing van een begrip. Je kunt elk begrip immers op meerdere manieren vertalen, zowel in de verschillende woordentalen als in non-verbale en beeldende talen.(1) 
In werkelijkheid communiceer je met je eigen ‘betekenissen’ én jouw ‘belevingen’ én ‘beelden’ die daarbij in jou leven! Betekenis, beleving en beeld verschijnen bij ieder begrip. Ze zijn te onderscheiden maar niet te scheiden. Ze beïnvloeden elkaar, meer nog, ze zijn interafhankelijk, d.w.z. het ene is er niet zonder het andere. 
Telkens je communiceert en daarbij een belangrijk begrip hanteert (bv. het begrip ‘conflict’) verschijnt er onbewust een wolk van associaties in jou. Ik noem het een woordenwolk. Het zijn woorden die uitdrukking geven aan welke betekenis jij geeft aan dat begrip, wat jouw belevingen daarrond zijn en welke beelden je er voor ogen zweven.
Misverstanden en ruzies ontstaan door de verschillende invullingen van hetzelfde woord. “Ik bedoel iets anders!” of “Ik voel dit helemaal anders aan dan jij.” Je zegt bv. “Ik voel hier een conflict” maar je bedoelt niet een ‘ernstige breuk’. Voor de ander voelt het wel aan als een ‘flinke breuk’.
Ik stel vaak vast dat we nogal slordig zijn in ons taalgebruik en dat we onze woordenschat erg beperken. Het kan anders.

Om meer zicht te krijgen op hoe je écht communiceert, teken je af en toe je actuele woordenwolk rond een belangrijk begrip.(2) Tegelijk vraag je je gesprekspartner om hetzelfde te doen. Dat doe je uiteraard niet voor alle begrippen, dat zou de communicatie erg gecompliceerd maken en teveel tijd vragen. Wel is het meer dan nuttig om dit te doen voor een cruciaal begrip in jullie communicatie. Dan kom je er achter dat er in de ander een gans andere woordenwolk leeft rond dat begrip dan in jou. Zo bekom je een grond om de ander een beetje beter te kunnen begrijpen en zelf beter begrepen te worden.(3)
Door je woordenwolk te tekenen leer je tevens jezelf beter kennen en kan je zoeken om je helderder uit te drukken. Misschien verkies je om in het gesprek het woord ‘conflict’ te vervangen door een ander woord, een woord dat nauwkeuriger weergeeft waar het voor jou op dit moment écht om draait.
Jouw woordenwolk is altijd ‘juist’. Het is jouw ‘waarheid’ en die verdient alle respect. Andersom, de woordenwolk van de ander is even ‘juist’ als de jouwe. Geen enkele woordenwolk is ‘beter’ of ‘juister’ of ‘meer waard’ dan een andere. 
Discussiëren over de betekenis en de beleving van een begrip of een woord is dus zinloos. Het komt er op aan te weten hoe de ander naar de dingen kijkt, daar respect voor te hebben en er rekening mee te houden.
Het maakt een wereld van verschil of je een situatie een ‘probleem’ noemt of bv. een ‘uitdaging’ of een ‘steek in de rug’ of een ‘gebroken verbinding’ of een ‘grote zorg’. (4) Bij een bewuste woordkeuze (die de uitdrukking is van je beleving en je beeld-vorming) ga je ook het begrip ‘oplossing’ anders bekijken en vooral vind je andere wegen hoe je het juiste ‘antwoord’ kunt bereiken!

Het tekenen van een woordenwolk is vooral zinvol en zelfs essentieel: 
bij een conflict; wanneer scheiding dreigt; bij het opzetten van een nieuw project; bij het formuleren van beleidslijnen; bij coaching of bemiddeling; tijdens therapie; bij wetenschappelijk onderzoek; bij het zoeken naar een antwoord op levensvragen.  

Om je een concreet idee te geven waarover het gaat in deze nieuwe rubriek bied ik je de volgende maanden een aantal van mijn actuele woordenwolken, telkens rond een begrip of thema. 
Je zult het slechts gedeeltelijk of helemaal niet eens zijn met mij. Dat is net O.K., meer nog, ik hoop je hiermee uit te nodigen (uit te dagen? te verleiden? te inspireren?) om jouw woordenwolk te tekenen en te ontdekken op welke manier het begrip in jou leeft.
Je mag me steeds de suggestie doen van een begrip om daar mijn woordenwolk rond te tekenen. Dat komt dan een van de volgende weken aan bod.

Begeleiding bij het tekenen van je woordenwolk

Je kunt op mij beroep doen om je te begeleiden bij het tekenen van je woordenwolk. Ik begeleid zowel individuen als teams. 
Maak een afspraak: francisgastmans@icloud.com

Het thema: Conflict

‘Conflict’ heeft voor velen te maken met strijd, gelijk krijgen, macht, onmacht, enz.
• Neem een actuele situatie voor ogen die voor jou aanvoelt als een ‘conflict’.
• Noteer dertig woorden die jij vandaag associeert met het begrip ‘conflict’. De eerste tien komen vanzelf, de volgende tien zijn vaak een variatie op de eerste woorden, voor de volgende tien moet je je inspannen en ga je (spreekwoordelijk) een brug over. Daar moet je zijn.
• Onderlijn dan de drie woorden die de actuele situatie die je voor ogen hebt het beste weergeven. Hoe ga je de situatie anders aanpakken wanneer je ze anders benoemt (anders dan ‘conflict’)?
Het is goed om eerst jouw woordenwolk te tekenen alvorens mijn woordenwolk te bekijken. 

Ogenschijnlijk is er bij een conflict veel beweging, bruuske bewegingen, doch dat zie ik slechts aan de oppervlakte gebeuren. In de kern is er bij een conflict m.i. net een gebrek aan beweging en souplesse. Hier mijn woordenwolk. Klik op de afbeelding om ze te vergroten en download ze door ze te bewaren. Staan er voor jou verrassende woorden bij?

———-

Noten

(1) Meer in de tekst Talen en taalgebruik
(2) Hoe je dat doet lees je in de tekst Wat is een woordenwolk?
(3) Al stel ik het volledig begrepen worden en de ander kunnen begrijpen sterk in vraag. Ik pleit er voor om daar geen voorwaarde van te maken om te kunnen samenwerken of samenleven.
(4) In bijlage B van het boek De Blauwe Rivier oversteken – Hoe ontwikkel ik een ‘probleem’ tot een duurzame ‘oplossing’? staan meer dan tweehonderd alternatieve woorden voor het begrip ‘probleem’.

Zomerwerk: een beeld en een verhaal

Deze zomer heb ik met genoegen een beeld gemaakt en een verhaal geschreven.

Het beeld

Het beeld heb ik gemaakt voor een goede vriendin die ik reeds meer dan veertig jaar ken en die 75 is geworden. De titel: “Ik bied je oude wijsheid”
Meer over het beeld vind je op de pagina ‘Beeldende talen’.

Het verhaal

Vijf leidinggevenden – afkomstig uit verschillende milieu’s – moeten samen op tocht van hun verantwoordelijke. Het is een vreemd gebeuren: ze moeten hun route zelf uitstippelen; ze hebben geen verbinding via hun mobiele telefoon; onderweg moeten ze een aantal vragen beantwoorden; iedere avond komen ze aan op een andere plek en moeten ze kiezen uit vijf verschillende kamers waar ze zullen slapen. Het doel is om dichter bij eigen leiderschap te komen.
Het verhaal (90 blz – A5) vindt je op de pagina ‘Boeken’.

Wat hoor ik en wanneer luister ik?

De aanleiding van dit bericht is de Koningin Elisabethwedstrijd 2022 voor cello die zaterdag 04/06/22 eindigde. Ik volgde de twaalf finalisten gedurende zes avonden en had aandacht voor wat ik hoorde, waar ik naar luisterde, hoe ik de ervaring beleefde en welke emotionele reacties mijn lichaam uitte. Ik leerde veel van de commentaar van de ‘deskundige gasten’ in de studio van de VRT. (1)
Illustratie: De winnares, Hayoung Choi, foto van haar Facebook pagina.

Het volledige plaatje
De bekende uitdrukking “Hij hoort wel, maar hij luistert niet.” wijst er op dat er meer komt kijken bij ‘luisteren’ dan het bezit van oren die geluid kunnen opvangen.

Het Vragenkompas (2) helpt me om alle elementen van het volledige plaatje te kunnen vatten. Het Kompas brengt alle elementen samen in hun systemisch verband; alle richtingen beïnvloeden elkaar en zijn interafhankelijk. In dit geval gaat het om het waarnemen via het gehoor. De vraag is: Hoe kan ik scherper ‘horen’ en aandachtiger ‘luisteren’?
Deze notities zijn er naar aanleiding van de muziekwedstrijd maar gelden in elke situatie waar het belangrijk is dat je aandachtig naar iemand ‘luistert’ en niet enkel de persoon ‘hoort’. Ik denk aan leiding geven, buddy zijn, mentorschap, coachen, mediation, counselen, therapie.

Dit noteerde ik over ‘luisteren’ n.a.v. de muziekwedstrijd en de commentaren:
• Er zijn vier soorten ‘feiten’ bij het waarnemen in dit geval via het gehoor (bv. van muziek of de stem van iemand) die alle vier hun waarde hebben: a) wat ik persoonlijk als feit vaststel; b) feiten die een groep waarneemt; c) feiten op basis van gedocumenteerde herhaalde waarneming; d) wetenschappelijk vastgestelde feiten, zo objectief mogelijk (3)
Wat er ook klinkt, het kan op vier verschillende manieren worden waargenomen en vastgesteld en telkens is er iemand anders de ‘autoriteit’, een instantie die bevestigt dat wat je hoort een ‘feit’ is. Er is echter geen autoriteit die boven alle anderen verheven is. Wel hebben de vier verschillende soorten ‘feiten’ een andere rol in het vergroten van ons inzicht (bv. het inzicht in hoe je best muziek kunt ‘laten klinken’ en wat ‘muziek beleven’ kan betekenen).
• Bij het waarnemen van geluid speelt niet alleen het gehoor een rol, de andere zintuigen ‘horen’ mee. De mens is een levend ‘waarnemingssysteem’, d.w.z. alle zintuigen spelen een rol op ieder moment, echter welk zintuig op de voorgrond staat hangt af van de context.(4) Dat merk je bv. wanneer je je ogen sluit bij het luisteren. Het maakt tevens een zeer groot verschil of je naar muziek luistert in een concertzaal dan wel thuis.
• Tussen de plek waar het geluid oorspronkelijk vertrekt en je oor kan een grote afstand zijn en daar spelen de verschillende media een ‘dragende’ rol bij. De discussie wat ‘zuivere muziek’ is (zou zijn) levert geen vruchtbaar resultaat op. Nog zinlozer is de discussie wat ‘zuiver muziek beleven’ zou inhouden. Wat ik beleef is persoonlijk en is waardevol voor mij ook al kan niemand voelen wat ik voel. Ik kan wel trachten duidelijk uit te drukken wat het ‘luisteren’ mij doet.
• ‘Horen’ is het louter vaststellen van geluiden. ‘Luisteren’ is het betrokken zijn bij dat wat je hoort, dan geef je aandacht; je ontvangt met aandacht dat wat je ‘hoort’. Daarin speelt je beleving een rol. Niemand kan ‘luisteren’ (naar muziek of de stem van iemand) zonder beleving en die is per definitie subjectief; dit geldt ook voor het ‘luisteren’ van de ‘expert’. Wel zal deze laatste door het luisteren te oefenen meer ‘horen’ en op een andere manier ‘luisteren’ dan jij.
• ‘Luisteren’ betekent aandacht geven en daar is per definitie je gevoel bij betrokken. Je gevoel vormt de basis van je emoties en je emotionele re-acties. (5) Aandachtig luisteren doe je met je oren én je hart én je hoofd, maar dit hoeft niet noodzakelijk tot een emotionele re-actie te leiden (zo mogen de juryleden van de muziekwedstrijd geen voorkeur laten blijken, ook niet non-verbaal; de dirigent mocht dat wel, dit was goed waar te nemen aan zijn gedrag nadat een kandidaat had gespeeld).
• Het maakt een groot verschil hoeveel ‘kennis’ je bezit over datgene waar je naar luistert. De deskundige gasten in het panel brachten ieder verschillende soorten ‘kennis’ mee en dat kleurde hun commentaar. Wie aandachtiger en deskundiger ‘luistert’, ‘hoort’ meer. Zij weet immers waar zij dient op te letten. Om een ander voorbeeld te geven: een amateur-ornitholoog ‘hoort’ meer vogelgeluiden dan de personen die met haar door het bos lopen.
• Een deskundig luisteraar heeft een andere intentie, ze verlangt om naar iets welbepaald te ‘luisteren’ en is meestal voorbereid om iets specifiek te horen. Zij luistert immers met een ander doel voor ogen. Iedere concertbezoeker kan kiezen met welk doel zij in de zaal zit. Het doel bepaalt de richting van het ‘horen’ en het ‘luisteren’.
• Daarnaast heeft iedere deskundige een theoretisch kader waarin zij de ‘feiten’ een plaats geeft en dat zij gebruikt bij het beoordelen. Hoe slordiger het ‘horen’ (het waarnemen van ‘feiten’ op basis van vooraf aangegeven indicatoren) en het ‘luisteren’ (het met aandacht ontvangen van wat zij hoort) hoe slordiger haar theoretische constructie.
• Alle mensen die je ontmoet hebben een bepaalde visie op het leven en overtuigingen (bv. op wat ‘goed’ en wat ‘fout’ is) en hanteren bij alles wat ze ‘horen’ en naar ‘luisteren’ een reeks waarden en normen. In de commentaar die de deskundigen gaven op de prestatie van de kandidaten was dit duidelijk vast te stellen. Er bestaat geen ‘objectieve lijst van waarden’ waaraan moet worden voldaan.
Deskundigen zijn mensen en dus sluipen er overal aannames in hun betoog. “Er is enkel muziek als er muzikanten spelen. Stoppen de muzikanten met spelen dan stopt de muziek.” is een van de uitspraken van een deskundige waar ik versteld van sta. Klaarblijkelijk weet die persoon wat ‘muziek’ is en wat niet, voor iedereen. Klaarblijkelijk geldt voor die persoon dat er klassieke muziek is als er een muzikant op een bepaalde manier speelt. Voor mij houdt ‘muziek’ nooit op. Na een boeiend concert ‘klinkt’ er nog iets in mij, er is iets in mij gebeurt dat voor mij deel uitmaakt van de ‘muziek’. Soms neurie ik nog fragmenten van wat ik heb gehoord en beluisterd. Hetzelfde geldt op momenten dat iemand iets tegen mij zegt dat ‘als muziek in de oren klinkt’. Het gebeurt ook wanneer ik ’s ochtends de merel hoor in de boom voor mijn deur. Met evenveel recht zou je kunnen zeggen: “Er is enkel muziek wanneer iemand luistert.”
Even een zen-nige uitspraak: “Wanneer niemand luistert klinkt er geen geluid.”
• Belangrijk zowel bij het ‘horen’ als bij het ‘luisteren’ is de relatie die je hebt met de persoon die iets zegt of laat klinken. De relatie bepaalt je betrokkenheid bij de persoon. Het belang van de relatie geldt ook wanneer jij de muzikant bent en een stuk laat klinken. Je betrokkenheid bij dat wat je brengt laat het anders klinken. En je stuurt als muzikant de muziek intenser de wereld in wanneer je betrokkenheid bij de luisteraars groter is.
Een sterke relatie kan echter ook maken dat je bepaalde zaken niet meer ‘hoort’. In veel gevallen bepaalt een sterke relatie vooral de emotionele re-actie. Dat de Belgische kandidate de ‘Prijs van het publiek’ kreeg stond al bij voorbaat vast. Dat had niets te maken met de kwaliteit van haar prestaties (die volgens de jury zeer goed waren, daarom zat ze in de finale, maar niet uitzonderlijk, daarom niet in de top zes) maar met de sympathie van het publiek voor de landgenote.
• Wat je ‘hoort’, wat je ‘beleeft en ervaart’ en hoe je ‘emotioneel re-ageert’ druk je steeds uit, verbaal of non-verbaal. Je kunt je niet niet uiten. Je hebt de keuze uit de vele ‘talen’ om je uit te drukken. (6) Je hoeft niet noodzakelijk te praten, al is dit het medium dat vlot zorgt voor de inhoudelijke communicatie. Voor verbinding in de communicatie gebruik je beter andere middelen (oogcontact, aanrakingen, een gebaar, stiltes, tempo, enz.). De dirigent van het orkest, Stéphane Denève, is een meester in de kleine handelingen en gebaren van verbinding en contact. Sommige muzikanten en sprekers weten de stiltes zo te gebruiken dat ze de luisteraar ‘raken’.

Een steuntje bij het verbeteren van je ‘luisteren’
Hierbij het Vragenkompas met de nodige vragen als steuntje om scherper te ‘horen’ en aandachtiger te ‘luisteren’.

—————
(1) De aanleiding voor dit stuk was vooral de houding van de deskundige gasten op woensdag 1/6 (Viviane Spanoghe en Gorges Ocloo) en op vrijdag 3/6 (Geert De Bievre en Marlies De Munck). Telkens ging het om twee personen die een andere visie hebben op muziek spelen en beleven (je kunt dit herbekijken op vrt.be). Ik vond het ‘intellectueel spel’ tussen Viviane Spanoghe en Gorges Ocloo boeiend (Hoe toont ieder haar/zijn deskundigheid? En hoe toont men respect voor de deskundigheid van de ander?). Anderzijds was ik ontgoocheld in de muziekfilosofe Marlies De Munck. Ter voorbereiding op het volgen van de wedstrijd heb ik haar twee essays gelezen (uitg. Letterwerk) en haar interviews beluisterd op Klara. Daarin verschijnt voor mij een jonge filosofe ‘van de oude school’: lijnig denken (denken in oorzaak-gevolg relaties; denken in tegenstellingen die je al of niet tracht samen te brengen; denken in hokjes).(7) De bijdrage van de cellist Geert De Bievre maakte me rijker. De filosofe van haar kant bracht niets in het midden wat me rijker maakte. Integendeel, ze vertelde vooraf dat ze zou letten op de relatie van de muzikant met het orkest en met het publiek maar achteraf bleek ze niets te vertellen te hebben. De filosofe vertrok niet met duidelijke indicatoren waar ze op zou letten en had geen criteria om te beoordelen. Ze trok een vage conclusie op basis van haar gevoel (sic).
(2) Lees meer in: De kunst van het vragen en het Vragenkompas → Korte teksten
(3) Lees meer in: Hoe je zelf ‘feiten’ creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten
(4) lees meer in het hoofdstuk ‘Zintuigen en wat je er mee doet’ in de tekst: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(5) Over het onderscheid tussen ‘gevoelens’ en ‘emoties’ lees je in: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(6) Over de verschillende ‘talen’ lees je in: Talen en taalgebruik → Korte teksten
(7) Over het onderscheid tussen lijnig denken, systemisch denken en lemniscatisch denken lees: Drie grondpatronen om je leven te be-leven → Korte teksten