Wat hoor ik en wanneer luister ik?

De aanleiding van dit bericht is de Koningin Elisabethwedstrijd 2022 voor cello die zaterdag 04/06/22 eindigde. Ik volgde de twaalf finalisten gedurende zes avonden en had aandacht voor wat ik hoorde, waar ik naar luisterde, hoe ik de ervaring beleefde en welke emotionele reacties mijn lichaam uitte. Ik leerde veel van de commentaar van de ‘deskundige gasten’ in de studio van de VRT. (1)
Illustratie: De winnares, Hayoung Choi, foto van haar Facebook pagina.

Het volledige plaatje
De bekende uitdrukking “Hij hoort wel, maar hij luistert niet.” wijst er op dat er meer komt kijken bij ‘luisteren’ dan het bezit van oren die geluid kunnen opvangen.

Het Vragenkompas (2) helpt me om alle elementen van het volledige plaatje te kunnen vatten. Het Kompas brengt alle elementen samen in hun systemisch verband; alle richtingen beïnvloeden elkaar en zijn interafhankelijk. In dit geval gaat het om het waarnemen via het gehoor. De vraag is: Hoe kan ik scherper ‘horen’ en aandachtiger ‘luisteren’?
Deze notities zijn er naar aanleiding van de muziekwedstrijd maar gelden in elke situatie waar het belangrijk is dat je aandachtig naar iemand ‘luistert’ en niet enkel de persoon ‘hoort’. Ik denk aan leiding geven, buddy zijn, mentorschap, coachen, mediation, counselen, therapie.

Dit noteerde ik over ‘luisteren’ n.a.v. de muziekwedstrijd en de commentaren:
• Er zijn vier soorten ‘feiten’ bij het waarnemen in dit geval via het gehoor (bv. van muziek of de stem van iemand) die alle vier hun waarde hebben: a) wat ik persoonlijk als feit vaststel; b) feiten die een groep waarneemt; c) feiten op basis van gedocumenteerde herhaalde waarneming; d) wetenschappelijk vastgestelde feiten, zo objectief mogelijk (3)
Wat er ook klinkt, het kan op vier verschillende manieren worden waargenomen en vastgesteld en telkens is er iemand anders de ‘autoriteit’, een instantie die bevestigt dat wat je hoort een ‘feit’ is. Er is echter geen autoriteit die boven alle anderen verheven is. Wel hebben de vier verschillende soorten ‘feiten’ een andere rol in het vergroten van ons inzicht (bv. het inzicht in hoe je best muziek kunt ‘laten klinken’ en wat ‘muziek beleven’ kan betekenen).
• Bij het waarnemen van geluid speelt niet alleen het gehoor een rol, de andere zintuigen ‘horen’ mee. De mens is een levend ‘waarnemingssysteem’, d.w.z. alle zintuigen spelen een rol op ieder moment, echter welk zintuig op de voorgrond staat hangt af van de context.(4) Dat merk je bv. wanneer je je ogen sluit bij het luisteren. Het maakt tevens een zeer groot verschil of je naar muziek luistert in een concertzaal dan wel thuis.
• Tussen de plek waar het geluid oorspronkelijk vertrekt en je oor kan een grote afstand zijn en daar spelen de verschillende media een ‘dragende’ rol bij. De discussie wat ‘zuivere muziek’ is (zou zijn) levert geen vruchtbaar resultaat op. Nog zinlozer is de discussie wat ‘zuiver muziek beleven’ zou inhouden. Wat ik beleef is persoonlijk en is waardevol voor mij ook al kan niemand voelen wat ik voel. Ik kan wel trachten duidelijk uit te drukken wat het ‘luisteren’ mij doet.
• ‘Horen’ is het louter vaststellen van geluiden. ‘Luisteren’ is het betrokken zijn bij dat wat je hoort, dan geef je aandacht; je ontvangt met aandacht dat wat je ‘hoort’. Daarin speelt je beleving een rol. Niemand kan ‘luisteren’ (naar muziek of de stem van iemand) zonder beleving en die is per definitie subjectief; dit geldt ook voor het ‘luisteren’ van de ‘expert’. Wel zal deze laatste door het luisteren te oefenen meer ‘horen’ en op een andere manier ‘luisteren’ dan jij.
• ‘Luisteren’ betekent aandacht geven en daar is per definitie je gevoel bij betrokken. Je gevoel vormt de basis van je emoties en je emotionele re-acties. (5) Aandachtig luisteren doe je met je oren én je hart én je hoofd, maar dit hoeft niet noodzakelijk tot een emotionele re-actie te leiden (zo mogen de juryleden van de muziekwedstrijd geen voorkeur laten blijken, ook niet non-verbaal; de dirigent mocht dat wel, dit was goed waar te nemen aan zijn gedrag nadat een kandidaat had gespeeld).
• Het maakt een groot verschil hoeveel ‘kennis’ je bezit over datgene waar je naar luistert. De deskundige gasten in het panel brachten ieder verschillende soorten ‘kennis’ mee en dat kleurde hun commentaar. Wie aandachtiger en deskundiger ‘luistert’, ‘hoort’ meer. Zij weet immers waar zij dient op te letten. Om een ander voorbeeld te geven: een amateur-ornitholoog ‘hoort’ meer vogelgeluiden dan de personen die met haar door het bos lopen.
• Een deskundig luisteraar heeft een andere intentie, ze verlangt om naar iets welbepaald te ‘luisteren’ en is meestal voorbereid om iets specifiek te horen. Zij luistert immers met een ander doel voor ogen. Iedere concertbezoeker kan kiezen met welk doel zij in de zaal zit. Het doel bepaalt de richting van het ‘horen’ en het ‘luisteren’.
• Daarnaast heeft iedere deskundige een theoretisch kader waarin zij de ‘feiten’ een plaats geeft en dat zij gebruikt bij het beoordelen. Hoe slordiger het ‘horen’ (het waarnemen van ‘feiten’ op basis van vooraf aangegeven indicatoren) en het ‘luisteren’ (het met aandacht ontvangen van wat zij hoort) hoe slordiger haar theoretische constructie.
• Alle mensen die je ontmoet hebben een bepaalde visie op het leven en overtuigingen (bv. op wat ‘goed’ en wat ‘fout’ is) en hanteren bij alles wat ze ‘horen’ en naar ‘luisteren’ een reeks waarden en normen. In de commentaar die de deskundigen gaven op de prestatie van de kandidaten was dit duidelijk vast te stellen. Er bestaat geen ‘objectieve lijst van waarden’ waaraan moet worden voldaan.
Deskundigen zijn mensen en dus sluipen er overal aannames in hun betoog. “Er is enkel muziek als er muzikanten spelen. Stoppen de muzikanten met spelen dan stopt de muziek.” is een van de uitspraken van een deskundige waar ik versteld van sta. Klaarblijkelijk weet die persoon wat ‘muziek’ is en wat niet, voor iedereen. Klaarblijkelijk geldt voor die persoon dat er klassieke muziek is als er een muzikant op een bepaalde manier speelt. Voor mij houdt ‘muziek’ nooit op. Na een boeiend concert ‘klinkt’ er nog iets in mij, er is iets in mij gebeurt dat voor mij deel uitmaakt van de ‘muziek’. Soms neurie ik nog fragmenten van wat ik heb gehoord en beluisterd. Hetzelfde geldt op momenten dat iemand iets tegen mij zegt dat ‘als muziek in de oren klinkt’. Het gebeurt ook wanneer ik ’s ochtends de merel hoor in de boom voor mijn deur. Met evenveel recht zou je kunnen zeggen: “Er is enkel muziek wanneer iemand luistert.”
Even een zen-nige uitspraak: “Wanneer niemand luistert klinkt er geen geluid.”
• Belangrijk zowel bij het ‘horen’ als bij het ‘luisteren’ is de relatie die je hebt met de persoon die iets zegt of laat klinken. De relatie bepaalt je betrokkenheid bij de persoon. Het belang van de relatie geldt ook wanneer jij de muzikant bent en een stuk laat klinken. Je betrokkenheid bij dat wat je brengt laat het anders klinken. En je stuurt als muzikant de muziek intenser de wereld in wanneer je betrokkenheid bij de luisteraars groter is.
Een sterke relatie kan echter ook maken dat je bepaalde zaken niet meer ‘hoort’. In veel gevallen bepaalt een sterke relatie vooral de emotionele re-actie. Dat de Belgische kandidate de ‘Prijs van het publiek’ kreeg stond al bij voorbaat vast. Dat had niets te maken met de kwaliteit van haar prestaties (die volgens de jury zeer goed waren, daarom zat ze in de finale, maar niet uitzonderlijk, daarom niet in de top zes) maar met de sympathie van het publiek voor de landgenote.
• Wat je ‘hoort’, wat je ‘beleeft en ervaart’ en hoe je ‘emotioneel re-ageert’ druk je steeds uit, verbaal of non-verbaal. Je kunt je niet niet uiten. Je hebt de keuze uit de vele ‘talen’ om je uit te drukken. (6) Je hoeft niet noodzakelijk te praten, al is dit het medium dat vlot zorgt voor de inhoudelijke communicatie. Voor verbinding in de communicatie gebruik je beter andere middelen (oogcontact, aanrakingen, een gebaar, stiltes, tempo, enz.). De dirigent van het orkest, Stéphane Denève, is een meester in de kleine handelingen en gebaren van verbinding en contact. Sommige muzikanten en sprekers weten de stiltes zo te gebruiken dat ze de luisteraar ‘raken’.

Een steuntje bij het verbeteren van je ‘luisteren’
Hierbij het Vragenkompas met de nodige vragen als steuntje om scherper te ‘horen’ en aandachtiger te ‘luisteren’.

—————
(1) De aanleiding voor dit stuk was vooral de houding van de deskundige gasten op woensdag 1/6 (Viviane Spanoghe en Gorges Ocloo) en op vrijdag 3/6 (Geert De Bievre en Marlies De Munck). Telkens ging het om twee personen die een andere visie hebben op muziek spelen en beleven (je kunt dit herbekijken op vrt.be). Ik vond het ‘intellectueel spel’ tussen Viviane Spanoghe en Gorges Ocloo boeiend (Hoe toont ieder haar/zijn deskundigheid? En hoe toont men respect voor de deskundigheid van de ander?). Anderzijds was ik ontgoocheld in de muziekfilosofe Marlies De Munck. Ter voorbereiding op het volgen van de wedstrijd heb ik haar twee essays gelezen (uitg. Letterwerk) en haar interviews beluisterd op Klara. Daarin verschijnt voor mij een jonge filosofe ‘van de oude school’: lijnig denken (denken in oorzaak-gevolg relaties; denken in tegenstellingen die je al of niet tracht samen te brengen; denken in hokjes).(7) De bijdrage van de cellist Geert De Bievre maakte me rijker. De filosofe van haar kant bracht niets in het midden wat me rijker maakte. Integendeel, ze vertelde vooraf dat ze zou letten op de relatie van de muzikant met het orkest en met het publiek maar achteraf bleek ze niets te vertellen te hebben. De filosofe vertrok niet met duidelijke indicatoren waar ze op zou letten en had geen criteria om te beoordelen. Ze trok een vage conclusie op basis van haar gevoel (sic).
(2) Lees meer in: De kunst van het vragen en het Vragenkompas → Korte teksten
(3) Lees meer in: Hoe je zelf ‘feiten’ creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten
(4) lees meer in het hoofdstuk ‘Zintuigen en wat je er mee doet’ in de tekst: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(5) Over het onderscheid tussen ‘gevoelens’ en ‘emoties’ lees je in: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(6) Over de verschillende ‘talen’ lees je in: Talen en taalgebruik → Korte teksten
(7) Over het onderscheid tussen lijnig denken, systemisch denken en lemniscatisch denken lees: Drie grondpatronen om je leven te be-leven → Korte teksten

Inzicht (8) Hoe belangrijk is de de oorsprong van een conflict?

Een uit de hand gelopen parlementair debat

In ons dagelijks taalgebruik noemen we iets een ‘conflict’ wanneer een meningsverschil flink uit de hand is gelopen en er geweld wordt gebruikt. Aan welk conflict denk jij meteen?
Gebruik als voorbeeld voor deze tekst een persoonlijk conflict, een fel gebeuren waarbij jij een van de betrokkenen bent (geweest).
Het conflict in Oekraïne is een spiegel hoe de dynamiek van een conflict kan verlopen, ook op zeer kleine schaal = in jouw dagelijks leven. Hoe kan je de ontwikkelingen in Oekraïne vertalen naar de manier waarop jouw conflict verloopt of verliep? (geen oor voor de behoeften van de ander, emotionele reacties voorrang geven, ‘economische’ sancties treffen, allianties zoeken, geen heldere strategie op lange termijn, onderschatten wat de ander gaat doen, ‘terrein’ veroveren, doorzetten zelfs als het niet werkt, koppig vasthouden aan ‘heilige’ principes, schade aan onschuldigen, gewelddadige communicatie, de tegenpartij willen verzwakken, geen bemiddelaar aanvaarden, enz.)

Wat gebeurt er aan de oppervlakte en waar gaat het werkelijk om?
Het valt me op dat weinigen eerst de noodzakelijke vraag stellen: “Waar verschuilt zich op dit moment het échte conflict tussen ons?”. Je gaat er m.i. te snel van uit dat je eigen zicht op het conflict het juiste is. Je neemt niet eerst de tijd voor de vraag “Wat zet mij en de ander aan om nu, dringend, een actie te ondernemen?”, “Welke behoeften bij ieder van ons uiten we onvoldoende duidelijk?”, “Hoe worden onze behoeften vervormd door onze emotionele reacties?”, “Wat betekent het voor ons om de situatie een ‘conflict’ te noemen?” en “Kan je de situatie anders benoemen en daardoor anders aanpakken?” (1)
De vraag naar wat het échte conflict inhoudt, is niet de vraag naar de oorsprong van het conflict!
Je maakt evenmin het onderscheid tussen het verkennen van het conflict en het oplossen van het conflict. Nochtans is dit een uiterst belangrijk onderscheid. Bij het verkennen is de vraag nog open of er überhaupt sprake is van een ‘conflict’ en indien dat zo is, wat dan de juiste verwoording is van de situatie en welke actie daar bij past. (2) Het zoeken naar het échte conflict kan ook gebeuren wanneer jullie reeds een eind op weg zijn met acties tegen elkaar. Het is nooit te laat om even halt te houden en je af te vragen “Wat drijft ons op dit moment tot deze actie?”, “Wat wil ieder van ons uiteindelijk bereiken?” en “Met welke aanpak bereiken we meer?”
Wat me daarbij telkens weer opvalt is het onzorgvuldig taalgebruik. Velen schijnen onvoldoende te beseffen dat de woorden die je gebruikt om iets te benoemen tegelijk het waarnemen en het beoordelen van de feiten beïnvloeden. Waarnemen en benoemen beïnvloeden elkaar wederzijds. Woorden beïnvloeden je gevoelens en je emotionele reacties.(3) Woorden beïnvloeden je denken.

Is het nodig te zoeken naar de oorsprong? De grondpatronen bepalen dit
Er zijn drie grondpatronen die aan de basis liggen van je waarnemen, je denken, je handelen, enz. (4) In de meeste gevallen denken de betrokkenen bij een conflict heel sterk lijnig (rechtlijnig of cirkel-lijnig/circulair of spiraal-lijnig) en weinig of niet systemisch en zelden lemniscatisch.
Je grondpatroon bepaalt wanneer en waarom jij een situatie een conflict noemt en wat een oplossing voor jou betekent en wat jij denkt dat dit betekent voor de anderen. Je grondpatroon zegt wanneer een conflict definitief is opgelost en hoe dit duurzaam gebeurt.
Bekeken vanuit het lijnig grondpatroon: ‘feiten’ zijn de dingen die je waarneemt buiten jou en in jou, dat waar je tegenaan kijkt; alle gegevens verdeel je in vakjes die een vaste plek hebben, of in fasen of periodes die elkaar in een vaste volgorde opvolgen; je werkt met tegenstellingen, zwart-wit, daarbij maak je de verschillen groter en de gelijkenissen minimaliseer je; een conflict is een zaak van winnen of verliezen want er is ‘macht’ in het spel; dus je kunt winnen, indien je maar lang genoeg volhoudt, langer dan de andere partij; een conflict heeft een oorzaak, een oorsprong; wees eerlijk, in veel gevallen ben je op zoek naar een ‘schuldige’; wanneer je de oorzaak (of de schuldige) vindt en die aanpakt of wegneemt, is het conflict opgelost.
De oplossingsgerichte aanpak: onderzoek waar het allemaal begon (deze stap kan je ook overslaan); stel de vraag: “Welke aanpak werkte in het verleden en wat is daarvan nu ook bruikbaar?”; kijk naar de mogelijkheden om het anders aan te pakken; droom en verbeeld een toekomst waarin het anders zal verlopen; verzamel middelen en kies de weg die zo efficiënt mogelijk recht naar jouw doel leidt.
Zo bekijk je de wereld vanuit het systemisch grondpatroon: ’feiten’ zijn zowel de afzonderlijk waargenomen gegevens, als de patronen die ze herhalen, als het systeem dat ze zo vormen; iedere situatie heeft meerdere oorzaken, meerdere ‘oorsprongen’, in het bijzonder geldt dit voor een conflict; een conflict is een ‘ernstige verstoring’ in een van de systemen waarin de betrokkenen met elkaar zijn verbonden en waar ze aan vasthouden; een verstoring los je op door elementen in de dynamiek van dat systeem te veranderen; bij een conflict van het globale systeem (de relatie als geheel) komen fundamentele waarden en machtspatronen tussen de partners in vraag te staan, dit maakt het extra spannend.
Conflicten oplossen betekent hier: de dynamiek volgen die de feiten doet herhalen en tot een systeem maakt; dan trachten die dynamiek te beïnvloeden (bv. je taalgebruik aanpassen en andere woorden gebruiken, het tegengestelde doen dan wat je ‘spontaan’ zou doen; een bemiddelaar erbij betrekken; een Open Space organiseren waarbij elke partij een gelijk aantal vrienden en supporters mag uitnodigen). Doordat de verschillende betrokkenen de dynamiek van het conflict willen beïnvloeden voor eigen winst duurt een conflict vaak langer dan nodig en is er een fel crisismoment nodig om zich bewust te worden dat je het stoppen ook samen moet doen. Het is best moeilijk om samen tot een helder beeld te komen van het systeem dat jullie willen veranderen. Een herschikking van het totale systeem van een relatie is in veel situaties noodzakelijk.
Bekeken vanuit het lemniscatisch grondpatroon: ‘feiten’ creëer je zelf, het zijn geen ‘objectieve werkelijkheden’ ergens buiten jou (5); het begrip ‘objectieve werkelijkheid’ betekent: de subjectief menselijke werkelijkheid zo objectief mogelijk maken; een conflict is een patroon aan de oppervlakte, de interacties getuigen van jullie diepe verbondenheid en interafhankelijkheid, jullie hebben elkaar nodig om een conflict te kunnen creëren en vol te houden; een conflict is een creatie en heeft geen oorzaak, het heeft een reden; het is onmogelijk om het begin van een conflict vast te stellen en evenmin alle beïnvloedende factoren op de weg naar vandaag; ‘begin’ en ‘einde’ van een conflict en van de interacties zijn een afspraak en vaak een opportunistisch gekozen moment; conflicten worden ‘opgelost’ wanneer je samen de beschikbare gegevens anders ordent en anders benoemt en nieuwe gegevens creëert die een nieuwe ‘werkelijkheid’ vormen die dan als ‘juister’ of ‘verantwoorder’ of ‘ethischer’ wordt ervaren én wordt aanvaard.
De oplossingsgerichte houding: steek geen tijd in het onderzoeken van de oorsprong of de oorzaken van het conflict; formuleer de dwingende vraag die bij ieder van jullie nu écht aan de orde is vanuit ieders actuele behoeften en die jullie nu doet handelen; stel de juiste vragen, die vragen die de dwingende vraag helpen ontwikkelen tot een oplossing; ga in gesprek met elkaar (en hou een eerlijk gesprek met jezelf); vertel samen een nieuw verhaal en creëer zo een nieuw ‘geheel’ en een nieuw evenwicht.
Om conflicten efficiënt aan te pakken is het nuttig om regelmatig van grondpatroon te veranderen en de zaken vanuit een ander perspectief te bekijken.
“Je kunt een probleem niet oplossen met hetzelfde denken als dat waarmee je het hebt gecreëerd.” (A.Einstein)
In de meeste gevallen is de hulp van een deskundig bemiddelaar zeer nuttig. Afstand nemen van de interacties en een over-zicht ontwikkelen is onmogelijk wanneer je midden in de emoties zit.
Een conflict is een zeer onaangename ervaring, toch zijn er flink wat vragen te stellen bij een relatie waarin zich nooit een conflict voordoet. Een conflict kan maar ontstaan wanneer er een grote betrokkenheid bij elkaar bestaat. We dienen wel allemaal te leren om grote spanning positief te duiden en de zaken op tijd aan te pakken, van bij de eerste ruzies.

————————
(1) Alternatieve woorden om de situatie te benoemen zijn bv.: crisismoment; machtsstrijd; fundamenteel meningsverschil; scherpe tegenstelling; diepe ravijn; blokkade; onoverbrugbare afstand; pijnlijke provocatie; verwijtende communicatie; gewelddadige communicatie; oneerlijk spel; bedrog; gevaarlijke bedreiging; diep wantrouwen; destructieve situatie; te hoge spanning; een brug te ver; oorlogsverklaring; verraad; agressieve communicatie; enz.
Wat is in jouw geval een term die beter past dan ‘conflict’? Welke aanpak roept het woord ‘conflict’ op en welke aanpak roept het woord op dat jij verkiest?
(2) (Her)Lees de tekst: Wie heeft er een probleem? Ik, hij zij of wij? (Nieuwe versie 5.0) → Korte teksten
(3) Lees over het onderscheid tussen gevoelens en emoties in: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
Over de verschillende vormen van taalgebruik: Talen en taalgebruik → Korte teksten
(4) Lees meer in: Drie grondpatronen om je leven te be-leven → Korte teksten
(5) Lees meer in: Hoe je zelf feiten creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten

Van de illustratie is de bron mij onbekend. Ik heb ze gekregen met de naam ‘ruzie.jpg.h380.jpg.568.jpg’

Inzicht (7) Kritisch luisteren naar jezelf

Door kritische vragen te stellen aan jezelf ontwikkel je je tot een betere luisteraar, ontdek je in het verhaal van de ander de punten die ook voor jou leerzaam zijn en kan je de ‘juiste’ vraag stellen aan haar. (1) Je leert hiermee niet alleen iets rond de inhoud van jullie gesprek maar je leert vooral iets over jezelf en je ontwikkelt je vaardigheden om zeer goed te luisteren.

Luisteren naar anderen
Je kunt op verschillende manieren luisteren naar anderen. Je kunt luisteren op verschillende ‘kanalen’, afhankelijk welk onderdeel van de communicatie je op dat moment aandacht geeft. ‘Kanalen’ zijn bv.:
hoe zij de formele inhoud van haar boodschap vormgeeft “Hier gaat het mij om.”;
haar communicatiestijl “Zo praat ik en daarin wil ik herkend worden.”;
hoe zij haar beleving doorgeeft “Zo beleef ik dit. Op deze manier word ik beroerd.”;
wat haar waarden en overtuigingen zijn “Dit is voor mij voor alles belangrijk.”;
hoe zij haar relatie met haarzelf uitdrukt “Dit ben ik. Zo zie ik mezelf” of “Dit kan ik en dat kan ik niet”;
hoe zij de relatie met jou onbewust meegeeft “Zo zie ik jou.” en “Dit beteken jij voor mij.”;
wat zij van jou verlangt “Dit zou ik willen dat je doet voor mij, en dat wil ik niet.”;
wat haar intentie is om dit verhaal te vertellen “Dit is mijn echte drijfveer.”;
wat haar uiteindelijk doel is “Dit wil ik bereiken.” en “Dit is mijn grootste zorg.”.
Wie aandachtig en actief luistert heeft door waar de ander het gewicht van haar boodschap legt op dit moment: haar gedachten, haar gevoelens, haar angsten, haar verlangens, haar streven, haar twijfels, haar onzekerheid, haar durf, haar creatief zoeken, enz.

Actief luisteren is (ook) kritisch luisteren
Actief luisteren betekent dat je ‘volledig aanwezig bent’ terwijl je luistert, betrokken bij de ander. Met een open houding ontvang je meer. Dit kan ontvankelijk, medelevend, empathisch, mededogend gebeuren. (2) Bij al deze vormen past een kritische reflex. Het is geen of-of kwestie, je kunt diverse luister-acties afwisselen. Helemaal niet kritisch zijn bij het luisteren is echter geen teken van betrokken zijn. Dan stel je je afhankelijk op, té afwachtend en je hoort niet alles wat belangrijk is voor de ander.
Wanneer je aandachtig luistert kan je de ‘juiste’ vraag stellen die de ander op dat moment nodig heeft. Om de ‘juiste’ vraag te kunnen stellen is kritisch luisteren een belangrijk element. ‘Kritisch’ luisteren wil niet zeggen dat je wantrouwig staat tegenover dat wat de ander zegt of toont. ‘Kritisch’ betekent dat je er met je hart én met je hoofd bij bent, dat je zeer bewust luistert én dat je er met je hart bij bent om in te voelen waar het schoentje wringt. Dan kan je de kritische vragen stellen over dat waar het voor haar echt om gaat.

Kritisch luisteren naar jezelf
Actief luisteren is afwisselen tussen aandacht voor de ander én aandacht voor jezelf. Wanneer je luistert naar de ander, luister dan ook af en toe naar jezelf, niet om snel een antwoord klaar te hebben maar om aandachtiger bij jouw luisteren te blijven.Hou daarom regelmatig een pauze zodat je kunt luisteren naar wat er omgaat in jou. Actief luisteren naar de ander houdt in dat je balanceert tussen bij de ander zijn en bij jezelf zijn. Neem de tijd om te voelen wat er zich door te luisteren in jou afspeelt. Maak er een gewoonte van om regelmatig een pauze in te lassen en een paar kritische vragen te stellen aan jezelf. Vraag de ander om die pauze; zij zal dat zeker waarderen wanneer zij voelt dat je daardoor tracht beter te luisteren.
Wees lief voor jezelf maar tegelijk kritisch.
Hieronder een aantal voorbeeld-vragen. Het is niet de bedoeling dat je alle vragen stelt bij een pauze. Laat deze voorbeeld-vragen je inspireren, overloop ze snel en kies dan welke vraag op dit moment relevant is.

(1) Meer over de ‘juiste’ vraag in: De kunst van het vragen en het Vragenkompas → Korte teksten
(2) Lees meer in Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten

Het beeld Mededogen IV

Het project ‘mededogen’ bestaat uit een tekst en zes beelden die verschillende aspecten van het begrip ‘mededogen’ vormgeven. Ontdek alle beelden op de pagina ‘Beeldende talen’.

Het had heel wat voeten in de aarde, het beeld Mededogen IV.
Ik kocht van iemand een steen over, een serpentijn, een steen met verschillende grote en kleine barsten. Daarenboven had een gedeelte wellicht lang in het water gelegen want de steen was voor de helft broos (het gedeelte vooraan dat je niet kunt polijsten).
Van bij de start had ik een idee hoe ik hem wilde positioneren. Daarvoor ontwierp ik een houten voetstuk. Ik ging voorzichtig tewerk om hem in een vorm te krijgen. Na uren aandachtig werken gebeurde het dan toch, hij viel uiteen in drie grote en verschillende kleine stukken.

Dit was dan het nieuwe gegeven en tevens de inspiratie voor een ander aspect van ‘mededogen’.
Mededogen als: bijeenhouden wat uiteen dreigt te vallen; alles kan worden geheeld; de ondersteuning en het gebrek worden een geheel; met liefdevolle zorg wordt alles een ‘kunstwerk’.

Inzicht (6) Je hoeft niet alles te weten

Je hoeft niet alles te weten van de weg die voor je ligt
om vastberaden je volgende stap te zetten.
Je hoeft niet alles te weten van het doel dat je nastreeft
om vandaag reeds in die richting te stappen.
Wetenschap ontwikkelt via kleine stappen
zonder dat de wetenschappers het volledige plaatje kennen.

De zekerheid verlangen dat je het vooropgestelde doel zult bereiken
houd je tegen om vandaag een belangrijke stap te zetten.
Déze zekerheid kan je krijgen:
je zult niet het doel bereiken dat je nu voor ogen staat,
je zult het doel bereiken dat gaandeweg meer helder wordt.

Het is nodig om een zeer concreet doel te stellen,
beweert een Gidsend leider.
Het is creatief-efficiënt om een duidelijke richting te kiezen
en daarbij verschillende mogelijke doelen te visualiseren,
stelt een Pad-vindend leider. (1)

Wat geldt voor het verklaren van de fenomenen
en het ondernemen van acties
geldt ook voor het betekenis geven.
(2)

Je hoeft geen zicht te hebben op
de zin van het geheel van jouw leven,
om de zin te beleven van de handeling
die je gisteren hebt uitgevoerd,
of de zin van je interacties vandaag,
of de zin van het streven om morgen iets zinvol te doen.
Wat je vandaag doet en beleeft als zinvol
hoeft niet dezelfde zin te hebben
als de zingeving voor wat je in het verleden deed.
Je hoeft je zingeving zoals je die vandaag beleeft
niet te extrapoleren naar het verleden of naar de toekomst
om toch het geheel van je leven als betekenisvol te kunnen zien.
Op verschillende momenten in je leven
verander je de criteria waarmee jij iets ‘zinvol’ vindt.
De criteria met dewelke je in het verleden zin gaf aan je handelen
worden niet tenietgedaan door de criteria die je vandaag hanteert. (3)

(1) Lees meer in het boek: Pad-vindend leiderschap – Samen de juiste weg vinden → Boeken
(2) Lees meer over het belangrijk onderscheid tussen ‘verklaren’ en ‘betekenis geven’ in: Hoe je zelf ‘feiten’ creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten
(3) Deze gedachten werden toegevoegd aan het boek: Eigenzennige gedachten → Boeken