Inzicht (8) Hoe belangrijk is de de oorsprong van een conflict?

Een uit de hand gelopen parlementair debat

In ons dagelijks taalgebruik noemen we iets een ‘conflict’ wanneer een meningsverschil flink uit de hand is gelopen en er geweld wordt gebruikt. Aan welk conflict denk jij meteen?
Gebruik als voorbeeld voor deze tekst een persoonlijk conflict, een fel gebeuren waarbij jij een van de betrokkenen bent (geweest).
Het conflict in Oekraïne is een spiegel hoe de dynamiek van een conflict kan verlopen, ook op zeer kleine schaal = in jouw dagelijks leven. Hoe kan je de ontwikkelingen in Oekraïne vertalen naar de manier waarop jouw conflict verloopt of verliep? (geen oor voor de behoeften van de ander, emotionele reacties voorrang geven, ‘economische’ sancties treffen, allianties zoeken, geen heldere strategie op lange termijn, onderschatten wat de ander gaat doen, ‘terrein’ veroveren, doorzetten zelfs als het niet werkt, koppig vasthouden aan ‘heilige’ principes, schade aan onschuldigen, gewelddadige communicatie, de tegenpartij willen verzwakken, geen bemiddelaar aanvaarden, enz.)

Wat gebeurt er aan de oppervlakte en waar gaat het werkelijk om?
Het valt me op dat weinigen eerst de noodzakelijke vraag stellen: “Waar verschuilt zich op dit moment het échte conflict tussen ons?”. Je gaat er m.i. te snel van uit dat je eigen zicht op het conflict het juiste is. Je neemt niet eerst de tijd voor de vraag “Wat zet mij en de ander aan om nu, dringend, een actie te ondernemen?”, “Welke behoeften bij ieder van ons uiten we onvoldoende duidelijk?”, “Hoe worden onze behoeften vervormd door onze emotionele reacties?”, “Wat betekent het voor ons om de situatie een ‘conflict’ te noemen?” en “Kan je de situatie anders benoemen en daardoor anders aanpakken?” (1)
De vraag naar wat het échte conflict inhoudt, is niet de vraag naar de oorsprong van het conflict!
Je maakt evenmin het onderscheid tussen het verkennen van het conflict en het oplossen van het conflict. Nochtans is dit een uiterst belangrijk onderscheid. Bij het verkennen is de vraag nog open of er überhaupt sprake is van een ‘conflict’ en indien dat zo is, wat dan de juiste verwoording is van de situatie en welke actie daar bij past. (2) Het zoeken naar het échte conflict kan ook gebeuren wanneer jullie reeds een eind op weg zijn met acties tegen elkaar. Het is nooit te laat om even halt te houden en je af te vragen “Wat drijft ons op dit moment tot deze actie?”, “Wat wil ieder van ons uiteindelijk bereiken?” en “Met welke aanpak bereiken we meer?”
Wat me daarbij telkens weer opvalt is het onzorgvuldig taalgebruik. Velen schijnen onvoldoende te beseffen dat de woorden die je gebruikt om iets te benoemen tegelijk het waarnemen en het beoordelen van de feiten beïnvloeden. Waarnemen en benoemen beïnvloeden elkaar wederzijds. Woorden beïnvloeden je gevoelens en je emotionele reacties.(3) Woorden beïnvloeden je denken.

Is het nodig te zoeken naar de oorsprong? De grondpatronen bepalen dit
Er zijn drie grondpatronen die aan de basis liggen van je waarnemen, je denken, je handelen, enz. (4) In de meeste gevallen denken de betrokkenen bij een conflict heel sterk lijnig (rechtlijnig of cirkel-lijnig/circulair of spiraal-lijnig) en weinig of niet systemisch en zelden lemniscatisch.
Je grondpatroon bepaalt wanneer en waarom jij een situatie een conflict noemt en wat een oplossing voor jou betekent en wat jij denkt dat dit betekent voor de anderen. Je grondpatroon zegt wanneer een conflict definitief is opgelost en hoe dit duurzaam gebeurt.
Bekeken vanuit het lijnig grondpatroon: ‘feiten’ zijn de dingen die je waarneemt buiten jou en in jou, dat waar je tegenaan kijkt; alle gegevens verdeel je in vakjes die een vaste plek hebben, of in fasen of periodes die elkaar in een vaste volgorde opvolgen; je werkt met tegenstellingen, zwart-wit, daarbij maak je de verschillen groter en de gelijkenissen minimaliseer je; een conflict is een zaak van winnen of verliezen want er is ‘macht’ in het spel; dus je kunt winnen, indien je maar lang genoeg volhoudt, langer dan de andere partij; een conflict heeft een oorzaak, een oorsprong; wees eerlijk, in veel gevallen ben je op zoek naar een ‘schuldige’; wanneer je de oorzaak (of de schuldige) vindt en die aanpakt of wegneemt, is het conflict opgelost.
De oplossingsgerichte aanpak: onderzoek waar het allemaal begon (deze stap kan je ook overslaan); stel de vraag: “Welke aanpak werkte in het verleden en wat is daarvan nu ook bruikbaar?”; kijk naar de mogelijkheden om het anders aan te pakken; droom en verbeeld een toekomst waarin het anders zal verlopen; verzamel middelen en kies de weg die zo efficiënt mogelijk recht naar jouw doel leidt.
Zo bekijk je de wereld vanuit het systemisch grondpatroon: ’feiten’ zijn zowel de afzonderlijk waargenomen gegevens, als de patronen die ze herhalen, als het systeem dat ze zo vormen; iedere situatie heeft meerdere oorzaken, meerdere ‘oorsprongen’, in het bijzonder geldt dit voor een conflict; een conflict is een ‘ernstige verstoring’ in een van de systemen waarin de betrokkenen met elkaar zijn verbonden en waar ze aan vasthouden; een verstoring los je op door elementen in de dynamiek van dat systeem te veranderen; bij een conflict van het globale systeem (de relatie als geheel) komen fundamentele waarden en machtspatronen tussen de partners in vraag te staan, dit maakt het extra spannend.
Conflicten oplossen betekent hier: de dynamiek volgen die de feiten doet herhalen en tot een systeem maakt; dan trachten die dynamiek te beïnvloeden (bv. je taalgebruik aanpassen en andere woorden gebruiken, het tegengestelde doen dan wat je ‘spontaan’ zou doen; een bemiddelaar erbij betrekken; een Open Space organiseren waarbij elke partij een gelijk aantal vrienden en supporters mag uitnodigen). Doordat de verschillende betrokkenen de dynamiek van het conflict willen beïnvloeden voor eigen winst duurt een conflict vaak langer dan nodig en is er een fel crisismoment nodig om zich bewust te worden dat je het stoppen ook samen moet doen. Het is best moeilijk om samen tot een helder beeld te komen van het systeem dat jullie willen veranderen. Een herschikking van het totale systeem van een relatie is in veel situaties noodzakelijk.
Bekeken vanuit het lemniscatisch grondpatroon: ‘feiten’ creëer je zelf, het zijn geen ‘objectieve werkelijkheden’ ergens buiten jou (5); het begrip ‘objectieve werkelijkheid’ betekent: de subjectief menselijke werkelijkheid zo objectief mogelijk maken; een conflict is een patroon aan de oppervlakte, de interacties getuigen van jullie diepe verbondenheid en interafhankelijkheid, jullie hebben elkaar nodig om een conflict te kunnen creëren en vol te houden; een conflict is een creatie en heeft geen oorzaak, het heeft een reden; het is onmogelijk om het begin van een conflict vast te stellen en evenmin alle beïnvloedende factoren op de weg naar vandaag; ‘begin’ en ‘einde’ van een conflict en van de interacties zijn een afspraak en vaak een opportunistisch gekozen moment; conflicten worden ‘opgelost’ wanneer je samen de beschikbare gegevens anders ordent en anders benoemt en nieuwe gegevens creëert die een nieuwe ‘werkelijkheid’ vormen die dan als ‘juister’ of ‘verantwoorder’ of ‘ethischer’ wordt ervaren én wordt aanvaard.
De oplossingsgerichte houding: steek geen tijd in het onderzoeken van de oorsprong of de oorzaken van het conflict; formuleer de dwingende vraag die bij ieder van jullie nu écht aan de orde is vanuit ieders actuele behoeften en die jullie nu doet handelen; stel de juiste vragen, die vragen die de dwingende vraag helpen ontwikkelen tot een oplossing; ga in gesprek met elkaar (en hou een eerlijk gesprek met jezelf); vertel samen een nieuw verhaal en creëer zo een nieuw ‘geheel’ en een nieuw evenwicht.
Om conflicten efficiënt aan te pakken is het nuttig om regelmatig van grondpatroon te veranderen en de zaken vanuit een ander perspectief te bekijken.
“Je kunt een probleem niet oplossen met hetzelfde denken als dat waarmee je het hebt gecreëerd.” (A.Einstein)
In de meeste gevallen is de hulp van een deskundig bemiddelaar zeer nuttig. Afstand nemen van de interacties en een over-zicht ontwikkelen is onmogelijk wanneer je midden in de emoties zit.
Een conflict is een zeer onaangename ervaring, toch zijn er flink wat vragen te stellen bij een relatie waarin zich nooit een conflict voordoet. Een conflict kan maar ontstaan wanneer er een grote betrokkenheid bij elkaar bestaat. We dienen wel allemaal te leren om grote spanning positief te duiden en de zaken op tijd aan te pakken, van bij de eerste ruzies.

————————
(1) Alternatieve woorden om de situatie te benoemen zijn bv.: crisismoment; machtsstrijd; fundamenteel meningsverschil; scherpe tegenstelling; diepe ravijn; blokkade; onoverbrugbare afstand; pijnlijke provocatie; verwijtende communicatie; gewelddadige communicatie; oneerlijk spel; bedrog; gevaarlijke bedreiging; diep wantrouwen; destructieve situatie; te hoge spanning; een brug te ver; oorlogsverklaring; verraad; agressieve communicatie; enz.
Wat is in jouw geval een term die beter past dan ‘conflict’? Welke aanpak roept het woord ‘conflict’ op en welke aanpak roept het woord op dat jij verkiest?
(2) (Her)Lees de tekst: Wie heeft er een probleem? Ik, hij zij of wij? (Nieuwe versie 5.0) → Korte teksten
(3) Lees over het onderscheid tussen gevoelens en emoties in: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
Over de verschillende vormen van taalgebruik: Talen en taalgebruik → Korte teksten
(4) Lees meer in: Drie grondpatronen om je leven te be-leven → Korte teksten
(5) Lees meer in: Hoe je zelf feiten creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten

Van de illustratie is de bron mij onbekend. Ik heb ze gekregen met de naam ‘ruzie.jpg.h380.jpg.568.jpg’

Inzicht (7) Kritisch luisteren naar jezelf

Door kritische vragen te stellen aan jezelf ontwikkel je je tot een betere luisteraar, ontdek je in het verhaal van de ander de punten die ook voor jou leerzaam zijn en kan je de ‘juiste’ vraag stellen aan haar. (1) Je leert hiermee niet alleen iets rond de inhoud van jullie gesprek maar je leert vooral iets over jezelf en je ontwikkelt je vaardigheden om zeer goed te luisteren.

Luisteren naar anderen
Je kunt op verschillende manieren luisteren naar anderen. Je kunt luisteren op verschillende ‘kanalen’, afhankelijk welk onderdeel van de communicatie je op dat moment aandacht geeft. ‘Kanalen’ zijn bv.:
hoe zij de formele inhoud van haar boodschap vormgeeft “Hier gaat het mij om.”;
haar communicatiestijl “Zo praat ik en daarin wil ik herkend worden.”;
hoe zij haar beleving doorgeeft “Zo beleef ik dit. Op deze manier word ik beroerd.”;
wat haar waarden en overtuigingen zijn “Dit is voor mij voor alles belangrijk.”;
hoe zij haar relatie met haarzelf uitdrukt “Dit ben ik. Zo zie ik mezelf” of “Dit kan ik en dat kan ik niet”;
hoe zij de relatie met jou onbewust meegeeft “Zo zie ik jou.” en “Dit beteken jij voor mij.”;
wat zij van jou verlangt “Dit zou ik willen dat je doet voor mij, en dat wil ik niet.”;
wat haar intentie is om dit verhaal te vertellen “Dit is mijn echte drijfveer.”;
wat haar uiteindelijk doel is “Dit wil ik bereiken.” en “Dit is mijn grootste zorg.”.
Wie aandachtig en actief luistert heeft door waar de ander het gewicht van haar boodschap legt op dit moment: haar gedachten, haar gevoelens, haar angsten, haar verlangens, haar streven, haar twijfels, haar onzekerheid, haar durf, haar creatief zoeken, enz.

Actief luisteren is (ook) kritisch luisteren
Actief luisteren betekent dat je ‘volledig aanwezig bent’ terwijl je luistert, betrokken bij de ander. Met een open houding ontvang je meer. Dit kan ontvankelijk, medelevend, empathisch, mededogend gebeuren. (2) Bij al deze vormen past een kritische reflex. Het is geen of-of kwestie, je kunt diverse luister-acties afwisselen. Helemaal niet kritisch zijn bij het luisteren is echter geen teken van betrokken zijn. Dan stel je je afhankelijk op, té afwachtend en je hoort niet alles wat belangrijk is voor de ander.
Wanneer je aandachtig luistert kan je de ‘juiste’ vraag stellen die de ander op dat moment nodig heeft. Om de ‘juiste’ vraag te kunnen stellen is kritisch luisteren een belangrijk element. ‘Kritisch’ luisteren wil niet zeggen dat je wantrouwig staat tegenover dat wat de ander zegt of toont. ‘Kritisch’ betekent dat je er met je hart én met je hoofd bij bent, dat je zeer bewust luistert én dat je er met je hart bij bent om in te voelen waar het schoentje wringt. Dan kan je de kritische vragen stellen over dat waar het voor haar echt om gaat.

Kritisch luisteren naar jezelf
Actief luisteren is afwisselen tussen aandacht voor de ander én aandacht voor jezelf. Wanneer je luistert naar de ander, luister dan ook af en toe naar jezelf, niet om snel een antwoord klaar te hebben maar om aandachtiger bij jouw luisteren te blijven.Hou daarom regelmatig een pauze zodat je kunt luisteren naar wat er omgaat in jou. Actief luisteren naar de ander houdt in dat je balanceert tussen bij de ander zijn en bij jezelf zijn. Neem de tijd om te voelen wat er zich door te luisteren in jou afspeelt. Maak er een gewoonte van om regelmatig een pauze in te lassen en een paar kritische vragen te stellen aan jezelf. Vraag de ander om die pauze; zij zal dat zeker waarderen wanneer zij voelt dat je daardoor tracht beter te luisteren.
Wees lief voor jezelf maar tegelijk kritisch.
Hieronder een aantal voorbeeld-vragen. Het is niet de bedoeling dat je alle vragen stelt bij een pauze. Laat deze voorbeeld-vragen je inspireren, overloop ze snel en kies dan welke vraag op dit moment relevant is.

(1) Meer over de ‘juiste’ vraag in: De kunst van het vragen en het Vragenkompas → Korte teksten
(2) Lees meer in Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten

Het beeld Mededogen IV

Het project ‘mededogen’ bestaat uit een tekst en zes beelden die verschillende aspecten van het begrip ‘mededogen’ vormgeven. Ontdek alle beelden op de pagina ‘Beeldende talen’.

Het had heel wat voeten in de aarde, het beeld Mededogen IV.
Ik kocht van iemand een steen over, een serpentijn, een steen met verschillende grote en kleine barsten. Daarenboven had een gedeelte wellicht lang in het water gelegen want de steen was voor de helft broos (het gedeelte vooraan dat je niet kunt polijsten).
Van bij de start had ik een idee hoe ik hem wilde positioneren. Daarvoor ontwierp ik een houten voetstuk. Ik ging voorzichtig tewerk om hem in een vorm te krijgen. Na uren aandachtig werken gebeurde het dan toch, hij viel uiteen in drie grote en verschillende kleine stukken.

Dit was dan het nieuwe gegeven en tevens de inspiratie voor een ander aspect van ‘mededogen’.
Mededogen als: bijeenhouden wat uiteen dreigt te vallen; alles kan worden geheeld; de ondersteuning en het gebrek worden een geheel; met liefdevolle zorg wordt alles een ‘kunstwerk’.

Inzicht (6) Je hoeft niet alles te weten

Je hoeft niet alles te weten van de weg die voor je ligt
om vastberaden je volgende stap te zetten.
Je hoeft niet alles te weten van het doel dat je nastreeft
om vandaag reeds in die richting te stappen.
Wetenschap ontwikkelt via kleine stappen
zonder dat de wetenschappers het volledige plaatje kennen.

De zekerheid verlangen dat je het vooropgestelde doel zult bereiken
houd je tegen om vandaag een belangrijke stap te zetten.
Déze zekerheid kan je krijgen:
je zult niet het doel bereiken dat je nu voor ogen staat,
je zult het doel bereiken dat gaandeweg meer helder wordt.

Het is nodig om een zeer concreet doel te stellen,
beweert een Gidsend leider.
Het is creatief-efficiënt om een duidelijke richting te kiezen
en daarbij verschillende mogelijke doelen te visualiseren,
stelt een Pad-vindend leider. (1)

Wat geldt voor het verklaren van de fenomenen
en het ondernemen van acties
geldt ook voor het betekenis geven.
(2)

Je hoeft geen zicht te hebben op
de zin van het geheel van jouw leven,
om de zin te beleven van de handeling
die je gisteren hebt uitgevoerd,
of de zin van je interacties vandaag,
of de zin van het streven om morgen iets zinvol te doen.
Wat je vandaag doet en beleeft als zinvol
hoeft niet dezelfde zin te hebben
als de zingeving voor wat je in het verleden deed.
Je hoeft je zingeving zoals je die vandaag beleeft
niet te extrapoleren naar het verleden of naar de toekomst
om toch het geheel van je leven als betekenisvol te kunnen zien.
Op verschillende momenten in je leven
verander je de criteria waarmee jij iets ‘zinvol’ vindt.
De criteria met dewelke je in het verleden zin gaf aan je handelen
worden niet tenietgedaan door de criteria die je vandaag hanteert. (3)

(1) Lees meer in het boek: Pad-vindend leiderschap – Samen de juiste weg vinden → Boeken
(2) Lees meer over het belangrijk onderscheid tussen ‘verklaren’ en ‘betekenis geven’ in: Hoe je zelf ‘feiten’ creëert – Vier soorten feiten → Korte teksten
(3) Deze gedachten werden toegevoegd aan het boek: Eigenzennige gedachten → Boeken

Een veilige leersituatie?

Naar aanleiding van een vraag die ik kreeg van een begeleider “Hoe ga jij om met de veiligheid in een groep?” heb ik volgende bladzijden toegevoegd aan de tekst Leerrijker worden, het kán! → Korte teksten
—————————
Een veilige leersituatie? Jij bent mede-verantwoordelijk
Het gebeurt wel vaker dat iemand zich op een bepaald moment niet veilig voelt in een groep of tijdens een oefening of bij de aanpak van een begeleider of bij hoe iemand zich gedraagt (gedrag dat sommigen als ‘kwetsend’ of ‘aanvallend’ aanvoelen).
Wie is er verantwoordelijk voor de situatie? Wie is verantwoordelijk voor het gedrag van de deelnemers in een leersituatie (opleiding, cursus, training, workshop, stage, therapie)? De meesten van ons zijn opgegroeid, gesocialiseerd en geschoold op een manier die van ons passieve wezens maakte tijdens het leerproces. “De meester (leraar, begeleider, trainer, therapeut) dient te zorgen dat alles veilig verloopt!” Met deze visie leer je niet dat je mee verantwoordelijk bent voor de situatie. Aanleren/leren is een interactief, elkaar beïnvloedend proces. (1)
In een leersituatie gaat het niet om het begrip ‘veiligheid’ zoals wanneer er een gevaar dreigt dat moet worden afgewend, het is geen strijd. Het gaat om een gevoel van veiligheid’. Ja, je kunt wijzen op verschillende concrete elementen die jou dit gevoel geven: het gedrag van anderen (deelnemers, begeleiders, de organisatie), de concrete context waar wordt gewerkt, de structuren. Waar het werkelijk om draait is hoe de interacties verlopen en dan vooral hoe ieder voldoening krijgt voor zijn behoeften op dat moment en daardoor efficiënt en effectief kan leren. In een leersituatie heeft iedereen een bijdrage te leveren in het vormen van een omgeving die een ‘veilig gevoel’ geeft, ook jijzelf. Een gevoel van veiligheid is erg subjectief en het resultaat van de persoonlijke geschiedenis van de betrokkene én van de interacties op dat moment. (2)

Laten we eens kijken wat jij kunt bijdragen aan een gevoel van veiligheid in om het even welke situatie.
Het is jouw verantwoordelijkheid om te leren …
je goed voor te bereiden op de aanleer/leersituatie zodat je weet wat je wilt leren, je met een open geest in de situatie stapt en zelf zorgt voor de basis van een gevoel van veiligheid, (3)
op te komen voor jezelf zodat je wordt ‘gezien’ en ‘gehoord’, o.a. door vragen te stellen, bv. wanneer iets niet duidelijk is of wanneer de eerste tekenen van een gevoel van onveiligheid bij je opkomen,
een gezonde communicatie met jezelf te onderhouden, zodat jouw gevoel van eigenwaarde en je zelfvertrouwen kunnen stijgen (bv. door niet op je eigen kop te kloppen maar jezelf liefdevol aan te spreken wanneer je weer eens een fout hebt gemaakt of weer eens niet assertief hebt gereageerd),
– het onderscheid te leren tussen verbindend-assertief ‘neen’ zeggen en een agressief klinkend ‘neen’,
– te weten wanneer een reactie van de ander werkelijk voor jou persoonlijk is bedoeld dan wel de intentie draagt om te focussen op het onderwerp en dit erg kritisch te benaderen, (4)
– te wijzen op het gedrag van de ander en niet te beweren dat hij zo ‘is’; gedrag kan veranderen, bij wie je ‘bent’ is dat moeilijker, denk er aan: niemand wordt bv. als racist geboren, je gedraagt je zo gaandeweg vanuit een leerproces (meestal een leerproces met angst als ingrediënt),
zicht te krijgen op je eigen gedrag en om te gaan met je emotionele reacties waarbij je het onderscheid maakt tussen je gevoelens die je waarneemt en je emotionele reacties daarop, (5)
aandacht te hebben voor jouw behoeften die schuilen onder je gevoelens zodat je gerichter de situatie kunt communiceren waar het in werkelijkheid jou om te doen is, (6)
je daarbij correct uit te drukken (zowel verbaal als non-verbaal) zodat anderen op hun beurt geen aanstoot nemen aan jouw woordkeuze en taalgebruik,
– je tegelijk zoveel mogelijk verbindend uit te drukken zodat jouw antwoord bijdraagt aan een oplossing en niet aan een strijd, (7)
je aandeel te zien in de interactie zowel bij wat voorafging als bij wat er volgt door jouw reactie,
– de voorvallen die je erg negatief raken te zien als obstakels die je kunt overwinnen, meer nog, ze om te zetten naar leermomenten, naar (extra moeilijke) leermogelijkheden,
je gevoelens te delen met anderen en samen te onderzoeken of er niet iets scheef zit aan de structuren i.p.v. louter bij het individu waar je tegenover staat; het gedrag van mensen wordt ook beïnvloed door de waarden en normen in de maatschappij zoals die vorm krijgen in de structuren en (informele) regels,
hulp te vragen aan de juiste personen wanneer je er niet uit geraakt of de situatie voor jou te lang aansleept,
zelf een veilig contact te zijn voor anderen; jij kunt iets voor anderen betekenen die ook vragen hebben rond veiligheid door voor hen een ‘veilige haven’ te zijn.

Al deze elementen spelen mee in het samen met anderen creëren van een ‘gevoel van veiligheid’ voor iedereen. Voel je een “Ja maar …” na het lezen van de vorige bladzijden? Stop met te wijzen naar anderen, stel een gepaste reactie (weer) niet uit, onderneem iets verbindend naar jezelf toe en naar anderen.
Leg je gevoel van veiligheid in veilige handen … je eigen handen.
———————
(1) Over het verschil tussen ‘aanleren’ en ‘leren’ lees je meer in: Leerrijker worden, het kán! → Korte teksten
(2) Je ‘persoonlijke geschiedenis’ is het geheel van je biologische geschiedenis, de geschiedenis van je plaats in de familie, je sociale geschiedenis, je leergeschiedenis, de geschiedenis van al je relaties, de geschiedenis van je successen en van je mislukkingen, de geschiedenis van kwetsuren, enz.
(3) Je vindt zestien tips in: Goed begonnen is half gewonnen → Korte teksten
(4) Lees meer in: Hoe hou je het gesprek ‘in het midden’? → Korte teksten
(5) Over het belangrijk onderscheid tussen ‘gevoelens’ en ‘emoties’ lees je meer in: Medeleven Empathie Mededogen → Korte teksten
(6) Dit is een van de vaardigheden bij verbindende communicatie
(7) Lees hier meer over verbindende communicatie, een heldere tekst van
Erwin Tielemans (Dank je Erwin)