Verliezen
Je verliest elke dag iets, vaak zonder dat je het opmerkt of toch zonder dat het je verontrust: wat van je fysieke kracht, contact met een kennis, een speelgoedje, een herinnering, minder snel en ver kunnen fietsen, enz. Dit is ‘dagelijks verlies’. Daarnaast zijn er lichamelijke kenmerken en vaardigheden, mensen en dingen die langzaam uit je leven verdwijnen, die traag maar zeker hun dynamiek verliezen, het ‘sluipend verlies’, bv. je investeert als partners niet meer zoveel in de relatie en het vuur dooft traag uit; door een chronische ziekte ga je traag achteruit (bv. kanker, Parkinson of dementie). En dan is er het ‘definitief verlies’, soms gebeurt dit plots (bv. een ongeval, een ongeluk, een hartstilstand, verlies van je job), soms zag je het wel aankomen maar toch schrik je dat het net nu gebeurt (bv. een plots overlijden na een langdurige ziekte). Niet elk definitief verlies houdt verband met een overlijden, veel definitief verlies gebeurt bij leven (bv. na een pijnlijke scheiding of wanneer je na een ongeval in een rolstoel belandt of wanneer je gedwongen moet verhuizen en je je ‘thuis’ kwijt bent). Het rouwen om dit verlies kan je verdere leven bepalen, dat heet ‘levend (definitief) verlies’.
Een verlies raakt je diep wanneer het om gaat om een relatie die erg veel voor je betekent of iets dat je beschouwt als een wezenlijk deel van je leven, je lijf en je relaties. Verlies raakt je omdat je een band hebt met wie of wat je kwijt bent. Je kunt maar iets verliezen wat je ‘bezit’, waar je aan gehecht of gebonden bent, iets waar je veel liefde aan geeft. ‘Bezitten’ kan je zowel letterlijk als figuurlijk beleven. Je ‘bezit’ niet je partner of je kind maar wanneer ze niet meer even langs komen voel je het verlies; je ‘bezit’ niet de bomen in de straat maar wanneer ze ten onrechte worden gekapt kan je dat ervaren als een pijnlijk verlies.

Hoe vaak heb je een erg pijnlijk verlies ervaren in je leven? Hoe vaak heb je een erg gelukkig moment ervaren in je leven? Hoe vlot komt een concreet voorbeeld van beide ervaringen je voor de geest?
In welke mate heb je ervaring met sluipend verlies bij jezelf of bij personen in je naaste omgeving?
Wat is het grootste verlies dat je hebt ervaren? Wat maakte dat verlies zo diep en groot aanvoelt? Wat is het gelukkigste moment geweest in je leven? Wat maakte dit moment zo diep en groot?

Emotionele energie
Hoe groot jij je verlies ervaart hangt af van de waarde die je toekent aan wie of wat je hebt verloren. Dat toont zich door de emotionele reactie die het bij je oproept, de hoeveelheid van je ‘emotionele energie’ die je er mee hebt verbonden, positief of negatief. Telkens je iemand ontmoet of iets ervaart heb je een emotionele reactie, soms weinig of niets, soms zeer veel en diep (bv. bij verliefd worden of de geboorte van een kind of bij een felle ruzie) en alle gradaties daartussen.
Aan alles wat voor jou van belang is – positief of negatief – kleef je ‘emotionele energie’, de hoeveelheid toont hoe groot het belang is van die persoon, dit huisdier, dat voorwerpen die situatie voor jou. Je herinnert je het meest die mensen, die dieren, die ervaringen, die situaties en die plekken waar je veel emotionele energie aan hebt gegeven, waar je veel emotionele energie aan hebt gebonden, je hebt daar veel van jezelf in geïnvesteerd. Vaak heb je meer emotionele energie gegeven aan vijanden dan aan vrienden. Erg positieve emotionele reacties zal je nog jarenlang of voor het leven herinneringen. Emotionele reacties op negatieve ervaringen zijn zeer onaangenaam maar kleven echter het hardst, je kan die niet zomaar wegnemen, de herinneringen geladen met negatieve emotionele energie blijven zeer lang ongevraagd om je aandacht vragen.

Aan welke mensen, dieren, ervaringen, situaties kleeft veel van je emotionele energie?
Welke energie zou je graag terugnemen en gebruiken voor andere mensen, dieren of situaties?

Rouwen
De start van rouwen is het besef van een verlies, besef van het dagelijks verlies, of van een sluipend verlies, of van een definitief verlies, of van levend verlies. Je beseft de waarde van wie of wat je hebt verloren. Beseffen betekent: je weet wat het betekent voor jou én je beleeft het innerlijk én je hebt er een beeld bij.(1) Beseffen betekent niet noodzakelijk ook begrijpen, aanvaarden, bevestigen, akkoord gaan, het een plaats kunnen geven, integreren. Dit zijn namelijk de volgende uitdagingen, na het besef van verlies. Beseffen is een eerste stap om te kunnen rouwen, zonder besef van verlies is rouwen erg moeilijk (is het wel mogelijk?(2)).
Dat betekent dat er in je leven veel verschillende momenten kunnen zijn van rouwen, kleine en grote rouwmomenten, vluchtige of zeer diepe rouwperiodes, rouwen dat voor andere zichtbaar is of onzichtbaar blijft.
De mate van rouwen is afhankelijk van het soort verlies (dagelijks, sluipend, definitief, levend definitief), hoe je het verlies vaststelt, hoe helder jouw besef is van dit verlies, hoe groot het verlies is voor jou, hoeveel waarde je er aan hecht, hoe nauw je verbonden met wie of wat je verliest, hoeveel van je ‘emotionele energie’ er op dit moment nog kleeft aan dit verlies, hoe je bent omgegaan met kleine en grote verlieservaringen in het verleden en hoeveel steun je krijgt van je onmiddellijk omgeving, je familie en vrienden en je sociale relaties.
Rouwen is liefdevol zorg dragen voor de pijn van het loslaten, losmaken, losscheuren, … van de emotionele energie die nog aan het verleden kleeft, energie die je vandaag nodig hebt om nieuwe ervaringen ten volle te kunnen beleven.

Hoe ging je in het verleden om met kleine en grote verliezen?
Wat was voor jou bij die verschillende gelegenheden de geschiktste manier om te rouwen?
Wat heeft je gesteund bij het rouwen om het grootste verlies in je leven?

Een brede visie op verlies en rouwen vindt je in het boek: Verlieskunst – Over verlies, rouw en existentiële groei, Mai-Britt Guldin & Carlo Leget,(3) Boom 2024. Zij bieden het Integratief Procesmodel aan.

Bij verlies rouw je op vijf verschillende levensgebieden of dimensies, niet stap na stap (rechtlijnig of in een cirkel), niet heen en weer (duaal), maar dynamisch, afwisselend soms samen, van het een naar het andere zoals het in jouw leven past, soms met kleine stapjes soms met een grote stap, meer en minder. En het duurt zo lang als het voor jou goed voelt. Zo leer je leven met het verleden maar niet van of in het verleden.

Loslaten of niet-vasthouden
Hoe vaak heb je bij een tegenslag of bij een verlies als goede raad gekregen “Dit moet je loslaten.”? Nu ja … hoe doe je dat, loslaten? Op Google geeft “Loslaten, hoe doe je dat?” meer dan 2000 sites, met boeken, teksten, video’s. Genoeg informatie dus.
Je kunt maar loslaten wat je vasthoudt. Misschien gaat het in werkelijkheid om niet (meer) vasthouden of nog beter om niet-vasthouden. Voel je het verschil?(4)
Bij ‘loslaten’ lever je een inspanning, je opdracht is om iets te doen, iets te ondernemen.
Bij ‘niet vasthouden’ gaat het nog steeds om een actie, een negatieve actie, iets niet doen, ook nu moet je daar iets voor ondernemen.
Bij ‘niet-vasthouden’ gaat het om doen door niet-doen, om niet te ondernemen wat je beter niet onderneemt. Het taoïstische begrip wu-wei, betekent ‘niet handelen tegen de aard der dingen in’ of ‘ruimte geven aan niet-doen’. Wuwei is afstand nemen, rust vinden, jezelf terugvinden; daarbij komt dat je ophoudt met onrustig over alles en nog wat na te denken of te piekeren. Wu-wei wordt gekenmerkt door een gevoel van moeiteloosheid, al ben je in wu-wei zeer actief aanwezig in de wereld. Het is een manier van handelen waarbij je speelruimte laat in de situatie, door de ruimte of de leegte niet onmiddellijk in te vullen want dit kan je net belemmeren om voeling te krijgen met wat er in deze situatie feitelijk aan de hand is.(5)
Welke acties kunnen loslaten, niet meer vasthouden of niet-vasthouden, ondersteunen?
Hier enkele ideeën.

—————

(1) Beseffen volgens het woordenboek = bewust zijn, in de gaten hebben, inzien, kennen, onderkennen, realiseren, snappen, vatten, verstaan, weten, bevroeden, gewaarworden, notie hebben van, voelen, stilstaan bij, enz.
(2) Er worden soms vragen gesteld bij de mate waarin personen met dementie kunnen rouwen. Niet iedereen in die situatie toont een besef van verlies, soms is dat wel het geval; indien dit waarneembaar is voor een mantelzorgende of professionele verzorger, dan nog blijft de vraag open of die persoon daarop ook rouwt. In mijn ontmoeting met een persoon met dementie ga ik er van uit dat ik als buitenstaander dit laatste niet kan weten en dus neem ik de houding aan dat het bij deze persoon wél mogelijk is. Dat ik dit niet kan weten of mee beleven is immers mijn begrenzing.
(3) Meer over dit boek op YouTube
(4) In mijn tekst Wat is een woordenwolk? staat de ervaring van tien coachen die werkten rond het begrip ‘loslaten’ en een week later rond ‘niet-vasthouden’.
(5) Je leest meer in mijn tekst Wuwei – Bereik meer door actief niet-doen